اشاره

نشست علمی «تشکیل هوشمند پرونده‌های حدیثی و شبکه احادیث با کاربست هوش مصنوعی»، روز چهارشنبه ۱۶ مهرماه ۱۴۰۴ با ارائه حجّت‌الاسلام والمسلمین علیرضا شهبازی برگزار شد. این نشست که در حاشیه «نمایشگاه دستاوردهای فنّاورانه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال» برگزار گردید، یکی از چهار نشست علمی تخصّصی این رویداد بود؛ نمایشگاهی که با هدف ارائه آخرین پیشرفت‌ها و دستاوردهای فنّاورانه در حوزه علوم اسلامی و انسانی و فنّاوری‌های دیجیتال نوین و نیز ایجاد بستری برای گفت‌وگوی علمی و تخصّصی میان پژوهشگران و فعّالان این عرصه، برگزار شد.

در این جلسه، سخنران به معرّفی «پیکره حدیثی رضوان» پرداخت؛ پیکره‌ای جامع که بالغ بر یک میلیون و دویست هزار حدیث از فریقین را در برمی‌گیرد و با استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی، به‌صورت هوشمند پردازش، تحلیل و کارآمد شده است. در این پیکره، متون حدیثی همراه با تفکیک سند و متن، تطبیق منابع، تحلیل‌های رجالی و قابلیت‌های استنتاجی ارائه می‌شود و زمینه شکل‌گیری پرونده‌های هوشمند حدیثی و شبکه‌های ارتباطی میان احادیث و راویان را فراهم می‌سازد. «سامانه حدیثی ثقات» و رابطه آن با «رضوان»، از دیگر مطالب ارائه شده در این نشست علمی بود.

این دو پروژه و سایر طرح‌های مشابه، حاصل تلاش پژوهشگران مؤسّسه ناصر جامع مجتهد (نجم) است؛ مؤسّسه‌ای که از شهریور ۱۳۹۷ به‌صورت غیررسمی با هدف به‌کارگیری مرزهای فنّاوری «هوش مصنوعی توضیح‌پذیر» در فرآیند اجتهاد آغاز به کار کرده است و امروز نقشی پیشرو در توسعه ابزارهای هوشمند علوم اسلامی ایفا می‌کند.

آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی تحلیلی و بازپرداخته از سخنان ارائه‌شده در این نشست است.

اشاره

نشست علمی «پاک‌نویس؛ دستیار هوشمند نگارش فارسی»، صبح روز چهارشنبه ۱۶ مهرماه ۱۴۰۴ در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، در قم برگزار شد. این نشست که در حاشیه «نمایشگاه دستاوردهای فنّاورانه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال» برگزار گردید، یکی از چهار نشست علمی تخصّصی این رویداد بود؛ نمایشگاهی که با هدف ارائه آخرین پیشرفت‌ها و دستاوردهای فنّاورانه در حوزه علوم اسلامی و انسانی و فنّاوری‌های دیجیتال نوین و نیز ایجاد بستری برای گفت‌وگوی علمی و تخصّصی میان پژوهشگران و فعّالان این عرصه، برگزار شد.

در این نشست، مهندس سید محمد مجد به معرّفی، تبیین و بررسی ابعادِ مختلف سامانه «پاک‌نویس» پرداخت؛ سامانه‌ای که با هدف ارتقاء کیفیت نگارش متون فارسی و بر پایه استانداردهای مصوب زبان و ویرایش طراحی و توسعه یافته است. در جریان این ارائه، پیشینه شکل‌گیری پاک‌نویس و مسیر تکامل آن، تشریح شد و قابلیت‌های اصلی این دستیار هوشمند در حوزه: خطایابی املایی، نویسه‌ای، نشانه‌گذاری، ویرایشی، اعداد و واژگان مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، مورد بررسی قرار گرفت.

همچنین، نسخه‌های مختلف پاک‌نویس، از جمله افزونه Word، ویرایشگر برخط، صفحه‌کلید اندرویدی و افزونه مرورگر، همراه با تحوّلات نسخه جدید و امکانات افزوده‌شده به آن، به‌تفصیل معرّفی شد. در بخش پایانی نشست نیز حاضران به طرح پرسش‌ها و دیدگاه‌های تخصّصی خود درباره میزان اعتمادپذیری سامانه، شیوه مواجهه با اختلاف‌های ویرایشی، پردازش متون عربی و غیرفارسی و افق‌های توسعه پاک‌نویس پرداختند.

آنچه در ادامه می‌آید، اقتباسی تحلیلی و مشروح از سخنان ارائه‌کننده این نشست علمی است که بر اساس مطالب مطرح‌شده در ارائه ایشان، برای بهره‌برداری پژوهشگران، ویراستاران و علاقه‌مندان حوزه فنّاوری‌های زبان فارسی ارائه می‌شود.

اشاره

در بخش جنبی اولین همایش علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، نشست تخصّصی با ارائه جناب مهندس علی دانش، مدیر اداره پردازش هوشمند نور، به‌منظور معرّفی دستاوردهای آزمایشگاه هوش مصنوعی نور برگزار شد. در پایان این جلسه، به سؤالات حاضران پاسخ داده شد.

آنچه در این نوشتار می‌آید، گزارشی است اجمالی از این نشست علمی که امید است برای خوانندگان عزیز مفید باشد. این گزارش در چهار بخش کلی: «معرّفی مرکز نور»، «پیشینه محصولات فنّاورانه نور»، «تازه‌ترین دستاوردها» و «چشم‌اندازها و فعّالیت‌های آتی نور در حوزه هوش مصنوعی» تهیه و تنظیم شده است.

اشاره

به دنبال نمایشگاه دستاوردهای فناورانه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال که بخش جنبی همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال بود، آیین قدردانی و سپاس از شرکت‌کنندگان این نمایشگاه برگزار شد. این مراسم، با حضور رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی حجّت‌الاسلام و المسلمین دکتر محمدحسین بهرامی، معاون پژوهش مرکز نور حجّت‌الاسلام و المسلمین دکتر علی‌اکبر راشدی‌نیا و نیز معاون بازرگانی و خدمات فرهنگی نور آقای محمد قربانی برگزار گردید. مسئولان و دست‌اندرکاران همایش، به ایراد سخن پرداختند و از حاضران در جلسه تشکّر و قدردانی نمودند. همچنین، غرفه‌داران محترم نیز نکات مفیدی را درباره نمایشگاه و نیز برداشتن گام‌های بعدی مطرح کردند و در انتهاء، از همه شرکت‌کننده در نمایشگاه سپاسگزاری شد و لوح یادبودی به تمامی این عزیزان اهداء گردید.

در نوشتار حاضر، خلاصه‌ای از این مراسم را تقدیم نگاه شما خوانندگان عزیز می‌نماییم.

اشاره

بخش دوم برنامه‌های اولین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، برگزاری سه کارگروه تخصّصی بود که به بحث و بررسی پیرامون موضوعات تخصّصی مورد نظر در موضوع همایش پرداختند. این سه کارگروه، عبارت‌اند از:

• - کارگروه تخصّصی مبانی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال؛
• - کارگروه تخصّصی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال و رشته‌های علمی؛
• - کارگروه تخصّصی هوش مصنوعی و علوم اسلامی و انسانی دیجیتال.

در این نوشتار، گزارشی از مباحث مطرح‌شده در این کارگروه‌ها از نظر شما می‌گذرد.

اشاره

اولین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، به همّت پژوهشکده علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، وابسته به مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، در تاریخ ۱۷ مهرماه ۱۴۰۴ش، در شهر مقدّس قم، در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) برگزار گردید.

هدف از برگزاری این رویداد علمی و همایش ملّی، بررسی تحوّلات نوین در حوزه‌های پژوهشی علوم انسانی و مطالعات اسلامی در عصر دیجیتال و ایجاد بستری برای تبادل اندیشه‌ها و دستاوردهای دانشی در حوزه علوم انسانی و اسلامی دیجیتال و نیز بررسی مبانی نظری، روش‌ها، ابزارها و چالش‌های پیش روی محقّقان در استفاده از فنّاوری‌های دیجیتال در مطالعات علوم انسانی و اسلامی بود.

اشاره

نخستین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال با میزبانی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و نیز مشارکت دانشگاه‌ها، نهادها، مراکز و مؤسّسات علمی و تحقیقاتی در شهر مقدّس قم برگزار شد. در همین راستا، گفت‌وگویی را با رئیس پژوهشکده علوم اسلامی و انسانی دیجیتال نور و دبیر اجرایی این همایش ملّی آماده نموده‌ایم که از نظر شما خوانندگان محترم می‌گذرد.

در این گفت‌وگو به بیان موضوعات مهمی همچون: ضرورت تأسیس پژوهشکده نور، هدف از برگزاری همایش، سطح مشارکت مراکز و مؤسّسات علمی و پژوهشی کشور، و نیز محورها و موضوعات اصلی همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، پرداخته شده است که امید است مورد استفاده علاقه‌مندان قرار گیرد.

چکیده

رایانه و فنّاوری‌های وابسته به آن، به‌ویژه هوش مصنوعی، از بزرگ‌ترین دستاوردهای بشر معاصر به شمار می‌آیند. این پدیده‌ها، توانایی انسان در فهم و شبیه‌سازی فرآیندهای ذهنی و رفتاری را به نمایش گذاشته‌اند و بسیاری را به این پرسش واداشته‌اند که آیا مرزی واقعی میان انسان و ماشین وجود دارد؟ مقاله حاضر، با رویکردی تطبیقی و میان‌رشته‌ای، به بررسی تفاوت‌های بنیادین میان «انسانِ آفرینش‌یافته از سوی خداوند» و «ماشینِ ساخته‌شده به دست بشر» می‌پردازد.

در این راستا، ابتداء توانایی‌های وجودی انسان مانند: آگاهی، اراده، خلاقیت و معنویت مورد تحلیل قرار گرفته و سپس، نشان داده می‌شود که رایانه و هوش مصنوعی، هرچند از انسان الهام گرفته و در حوزه‌هایی چون: دقّت، سرعت و پردازشِ داده از او پیشی گرفته‌اند، امّا فاقد جوهر آگاهی، احساس، اختیار و اخلاق‌اند.

در پایان، نتیجه گرفته می‌شود که انسان، موجودی الهی با ابعاد مادّی و روحانی است و هیچ مصنوعی، هر اندازه پیشرفته، نمی‌تواند جایگزین او شود؛ زیرا روح خدا در انسان دمیده شده و همین عنصر، مرز نهایی میان آفرینش الهی و ساخت بشر است.

اشاره

به دنبال برگزاری آیین رونمایی از نرم‌افزار جامع الأحادیث - نسخه 4، بر آن شدیم تا نگاهی گذرا به محتوا و قابلیت‌های این محصول ارزشمند و کاربردی داشته باشیم. ازاین‌رو، مقاله حاضر که به کوشش حجّت‌الاسلام والمسلمین باشتنی، مدیر گروه حدیث و رجال مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) سامان یافته، ارائه می‌شود. امید است مورد استفاده خوانندگان عزیز قرار گیرد.

اشاره

آیین رونمایی از نرم‌افزار «جامع الأحادیث - نسخه چهارم» در روز دوشنبه، هفدهم شهریور 1404ش در سالن اجتماعات مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، با حضور جمعی از طلّاب، فضلا و پژوهشگران حوزه و به‌ویژه با حضور محقّقان عرصه علوم حدیث و نیز با حضور برخی مسئولان مراکز فرهنگی و پژوهشی، در قم برگزار شد.

در این جلسه، ابتداء جناب حجّت‌الاسلام و المسلمین آقای باشتنی، مدیر گروه حدیث و رجال مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، به بیان انگیزه‌ها و اهداف تولید نسخه جدید نرم‌افزار جامع الأحادیث پرداخت و قابلیت‌ها و امکانات این برنامه را تشریح کرد.

در ادامه مراسم، جناب حجّت‌الاسلام و المسلمین بهرامی، مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، با اشاره به پیشینه فعّالیت‌های مرکز، بر اهمّیّت تولید نرم‌افزارهای تخصّصی در خدمت حوزه‌های علمیه تأکید نمود. وی گفت: «رسالت اصلی این مرکز، آسان‌سازی دسترسی محقّقان به منابع اصیل و ایجاد تحوّل در روش‌های پژوهش دینی است.» دکتر بهرامی ضمن معرّفی قابلیت‌های نرم‌افزار جدید حدیثی، آن را گامی مهم در ارتقاء پژوهش‌های اسلامی دانست و افزود: «این مرکز با بهره‌گیری از فنّاوری‌های نوین، درصدد است میراث حدیثی اهل‌بیت (ع) را به شیوه‌ای روزآمد در اختیار محقّقان و دانش‌پژوهان قرار دهد.»

سخنران و میهمان ویژه این مراسم، حضرت آیت‌الله اعرافی، مدیر حوزه‌های علمیه کشور بود که ضمن تبریک میلاد پیامبر اعظم (ص) و امام صادق (ع)، به نقش بی‌بدیل حضرت رسول اکرم (ص) در بنیان‌گذاری تمدّنی نوین اشاره کرد و اظهار داشت که رسالت حوزه امروز، پیروی از سیره معرفتی و اخلاقی پیامبر است. وی در ادامه، با اشاره به تحوّلات فنّاوری و ظهور هوش مصنوعی، این پدیده را دارای ابعاد علمی، معرفتی، اجتماعی و اخلاقی دانست و تصریح کرد: «حوزه‌های علمیه باید هم‌زمان با بیم‌ها و امیدها، با ارائه نظریه و تدوین اسناد راهبردی، نقش فعّالی در هدایت این عرصه ایفا کنند.»

در پایان این جلسه، از نرم‌افزار جامع الأحادیث نسخه 4، با حضور میهمانان رونمایی شد. در این نوشتار، گزارش برگزاری این مراسم و گزیده بیانات سخنرانان برنامه، ارائه می‌شود.