چکیده

کتابخانه‌های دیجیتال در عصر حاضر، نقشی فراتر از انبار اطّلاعات پیدا کردهاند و به‌مثابه نهادهای راهبردی در هدایت پژوهش‌های علمی عمل می‌کنند. یکی از چالش‌های اساسی این کتابخانه‌ها، تدوین سیاست‌های شفاف و عملیاتی برای انتخاب منابع است؛ سیاستهایی که از یک‌سو، پاسخگوی نیازهای متنوّع کاربران باشد و ازسوی‌دیگر، با مأموریت سازمانی و ارزشهای نهادی هماهنگ گردد. این مقاله با مطالعه موردی «آییننامه شناسایی منابع» مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) که یکی از پیش‌گامان عرضه متون دینی و علوم انسانی در قالب نرم‌افزار و پایگاه‌های دیجیتال است، به تبیین چارچوب سیاستگذاری انتخاب کتاب می‌پردازد. یافته‌ها نشان میدهد که این آییننامه، بر هفت محور اصلی استوار است: دامنه و نوع منابع، موضوعات تحت پوشش، شرایط زمانی تألیف، معیارهای محتوایی، ملاحظات مربوط به پدیدآورندگان، ویژگی‌های نشر و نسخه‌شناسی، الزامات حقوقی و اخلاقی و درنهایت، سیاست زبانی. در این الگو، تأکید بنیادین بر جامعیت و مرجعیت در متون علوم اسلامی و نیز پوشش هدفمند علوم انسانی با اولویت ارتباط با ایران و اسلام است.

اشاره

پایگاه کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب)، بخشی مهم از زیست‌بوم پژوهشی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی است. این پایگاه با هدف افزایش کیفیت، سرعت و عمق پژوهش، ضمن دیجیتال‌سازی و عرضه هزاران جلد کتاب در حوزه علوم اسلامی و انسانی، مجموعه‌ای از خدمات پیشرفته مبتنی بر فنّاوری‌های نوین اطّلاعاتی و هوش مصنوعی را ارائه می‌دهد. در این مقاله، به معرّفی قابلیت‌های مهم نورلایب پرداخته می‌شود. هدف از این نوشتار، ارائه تصویری جامع، دقیق و به‌روز از قابلیت‌های نورلایب به‌منظور بهره‌مندی هرچه بیشتر جامعه علمی و پژوهشی کشور از این منبع ارزشمند است.

اشاره

کتابخانه‌های دیجیتال در سال‌های اخیر، به یکی از مهمّ‌ترین زیرساخت‌های پژوهشی تبدیل شده‌اند و نقش قابل‌توجّهی در تسهیل دسترسی پژوهشگران به منابع علمی ایفا می‌کنند. در این گفت‌وگو، به بررسی ظرفیت‌ها و مزایای کتابخانه‌های دیجیتال، چالش‌های پیش روی سامانه «نورلایب»، ضرورت توسعه خدمات فراداده‌ای، بهبود امکانات جست‌وجو و نقش هوش مصنوعی در آینده این سامانه پرداخته‌ایم. حجّت‌الاسلام والمسلمین سرخه‌ای با تأکید بر حفظ روش‌های سنّتی جست‌وجو در کنار بهره‌گیری از فنّاوری‌های نوین، پیشنهادهایی برای ارتقاء کیفیت خدمات و افزایش رضایت کاربران ارائه می‌کند.

مهندس احسان سرخه‌ای، عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (گروه قرآن‌پژوهی) و مدیر پایگاه اطّلاع‌رسانی کتابخانه‌های ایران، با پیشینه‌ای غنی در حوزه فنّاوری اطّلاعات و پژوهش‌های اسلامی، از کاربران قدیمی محصولات مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) هستند و سیر تحوّلات این مرکز را از نزدیک نظاره کرده‌اند. در همین راستا، گفت‌وگویی را با ایشان ارائه می‌کنیم که امید است مورداستفاده خوانندگان قرار گیرد.

اشاره

با پیشرفت سریع فنّاوری‌های نوین و دیجیتال، زندگی روزمره انسان‌ها به شکل بی‌سابقه‌ای تحت تأثیر ابزارهای دیجیتال قرار گرفته است و این تحوّل گسترده، علاوه بر فرصت‌های بی‌شمار در آموزش، ارتباطات، دسترسی به اطّلاعات و توسعه مهارت‌های فردی، چالش‌های اخلاقی و اجتماعی پیچیده‌ای را نیز به همراه داشته است. در این شرایط، دانش‌آموزان به‌عنوان نسل آینده جامعه، در معرض تعامل مداوم با فضای دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های آنلاین، برنامه‌های هوشمند و ابزارهای آموزشی پیشرفته قرار دارند و بدون آموزش صحیح و هدایت مناسب، ممکن است با رفتارهای ناپسند، سوءاستفاده از اطّلاعات، نقض حریم خصوصی دیگران، کاهش مهارت‌های ارتباط انسانی، اعتیاد به فنّاوری و ضعف در تصمیم‌گیری‌های اخلاقی مواجه شوند... .

این مقاله با هدف بررسی ضرورت، اهمّیّت، روش‌ها و تأثیر آموزش اخلاق فنّاوری در مدارس، با استفاده از روش تحلیلی و مرور نظام‌مند منابع علمی و تجربی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که آموزش اخلاق فنّاوری در محیط‌های تعاملی، پروژه‌محور، مبتنی بر مطالعه موردی و شبیه‌سازی‌های اخلاقی، بیشترین اثربخشی را در شکل‌دهی رفتارهای اخلاقی و دیجیتال دانش‌آموزان دارد و معلّمان و والدین، نقش کلیدی در حمایت از این فرایند ایفا می‌کنند...

مقاله حاضر با تحلیل دقیق پیشینه علمی و شواهد تجربی، نشان می‌دهد که طراحی برنامه‌های آموزشی منطبق با سن، فرهنگ و نیازهای دانش‌آموزان، همراه با ابزارهای تعاملی و روش‌های مشارکتی، بیشترین تأثیر را در آموزش اخلاق فنّاوری دارد و تأکید دارد که آموزش، صرفاً نظری بدون فعّالیت‌های عملی و مشارکت فعّال دانش‌آموزان، نمی‌تواند نتایج مطلوب ایجاد کند. آگاهی‌بخشی درباره حقوق دیجیتال، حریم خصوصی، امنیت اطّلاعات، رفتار مسئولانه در شبکه‌های اجتماعی، استفاده معقول از بازی‌ها و سرگرمی‌های دیجیتال و نیز توسعه مهارت‌های خودکنترلی، از جمله محورهای اصلی آموزش اخلاق فنّاوری هستند که باید در برنامه‌های درسی مدارس جایگزین شوند. آینده نسل جوان، کیفیت رفتارهای اجتماعی و دیجیتال آنها و سطح مسئولیت‌پذیری فردی و جمعی در دنیای امروز و فردا، ارتباط مستقیمی با کیفیت آموزش اخلاق فنّاوری دارد و سرمایه‌گذاری در این حوزه، نه تنها یک ضرورت آموزشی، بلکه یک راهبرد کلان اجتماعی برای ارتقای فرهنگ دیجیتال و پیشگیری از آسیب‌های اخلاقی و اجتماعی است... .

اشاره

انقلاب دیجیتال در حوزه علوم انسانی و اسلامی، ضمن فراهم‌آوردن دسترسی بی‌سابقه به منابع، چالش «انبوه دادگان» را برای پژوهشگران ایجاد کرده است. فنّاوری‌های هوش مصنوعی، به‌ویژه در شاخه پردازش زبان‌های طبیعی (NLP) و مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs)، راهگشای این چالش بوده و افق‌های نوینی را در تعامل مفهومی با متون کهن گشوده‌اند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، به‌عنوان یکی از نهادهای پیش‌گام در دیجیتال‌سازی منابع اسلامی، در ادامه پروژه «دستیار جامع علوم اسلامی نور»، جدیدترین دستاورد خود با عنوان سامانه هوشمند «گفت‌وگو با کتاب» را در بستر کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب) رونمایی کرده است.

این مقاله، به معرّفی این سامانه و تحلیل ابعاد فنّی، کارکردی و پژوهشی آن اختصاص دارد. سامانه مذکور نسبت به نسخه‌های پیشین، شامل «گفت‌وگو با احادیث» و «گفت‌وگو با تفاسیر»، از نظر: گستره داده‌های تحت پوشش، عمق پردازش مبتنی بر یادگیری عمیق و نیز دقّت در مستندسازی پاسخ‌ها، جهشی چشمگیر محسوب می‌شود. در این نوشتار، ضمن تبیین ضرورت به‌کارگیری هوش مصنوعی در مطالعات اسلامی، معماری سامانه، ویژگی‌های کلیدی و چشم‌اندازهای پیش روی توسعه آن بررسی خواهد شد.

اشاره

پژوهش حاضر، با هدف طراحی و تبیین معماری یک سامانه هوشمند مشاوره مبتنی بر فرهنگ و آموزه‌های اسلامی انجام شده است. با گسترش روزافزون هوش مصنوعی در حوزه سلامت روان، مدل‌های زبانی موجود به دلیل ماهیت احتمالاتی و فقدان درک عمیق از بافت فرهنگی و پروتکل‌های بالینی، با چالش‌هایی نظیر خطای تشخیصی و عدم تعهد اخلاقی مواجه هستند. در این راستا، سامانه پیشنهادی با گذار از رویکردهای صرفاً آماری، به معماری مبتنی بر هستی‌شناسی تلاش کرده است تا منطق درمانگری و استدلال بالینی را مدل‌سازی نماید. این سامانه، شامل سه زیرسیستم: پاسخگوی هوشمند، مشاوریار و مُراجع‌یار است که فرایند مشاوره را از مرحله غربالگری و پاسخگویی اوّلیه تا نظارت تخصّصی و پیگیری درمان پوشش می‌دهد. در این طرح، با تلفیق استانداردهای جهانی تشخیص با مبانی انسان‌شناختی اسلام و استفاده از ساختار سلسله‌مراتبی مسائل در ابعاد تحوّلی و اختلالی و سبک زندگی، بستری برای ارائه خدمات شخصی‌سازی‌شده فراهم گردیده است. نتایج نشان می‌دهد که استفاده از گراف‌های دانش و هستی‌شناسی‌ها، به افزایش تفسیرپذیری سامانه و کاهش خطا و همسویی مداخلات با ارزش‌های بومی و دینی منجر می‌شود. این سامانه، الگویی نوین از تعامل انسان و فنّاوری را ارائه می‌دهد که در آن، هوش مصنوعی، نه جایگزین مشاور، بلکه به‌عنوان ابزاری برای ارتقاء کیفیت و عدالت در دسترسی به خدمات سلامت روان عمل می‌کند.

اشاره

در عصر فنّاوری‌های دیجیتال، مواجهه با حجم انبوه و روزافزون پرسش‌ها و شبهات دینی، رویکردهای سنّتی پاسخگویی به چالش کشیده شده‌اند و دسترسی سریع و معتبر به پاسخ‌های دینی، به نیازی اساسی تبدیل شده است. مرکز ملّی پاسخگویی به سؤالات دینی، وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، با اتکا به بیش از دو دهه تجربه و گنجینه‌ای منحصربه‌فرد از دادههای پرسمانی، پروژه بلندمدّت «هوشمندسازی پاسخگویی» را از سال ۱۳۹۸ کلید زد. تحقّق کامل این پروژه، علاوه بر اینکه برای پرسشگران دسترسی ۲۴ساعته به پاسخ‌های معتبر فراهم می‌کند، به کاهش حجم مراجعات در سامانه‌های پاسخگویی نیز کمک خواهد کرد.

آنچه در این نوشتار می‌آید، نگاهی است به قابلیت‌های علمی و فنّی چت‌باتِ «دین‌دان»، دستیار پاسخگویی هوشمند به سؤالات دینی که امید است مورد استفاده خوانندگان عزیز قرار گیرد.

اشاره

آبان‌ماه سال ۱۴۰۴ش، شاهد رونمایی یکی دیگر از محصولات نوآورانه در حوزه علوم اسلامی بودیم. چت‌بات «گفت‌وگو با تفاسیر» به‌عنوان یک دستیار هوشمند در «پایگاه جامع قرآن» راه‌اندازی شد و در اختیار پژوهشگران قرآن و تفسیر قرار گرفت. در این مقاله، با بررسی این محصول که نتیجه همکاری گروهی از متخصّصان علوم دینی، مهندسان هوش مصنوعی و طراحان تجربه کاربری است، به کارکردها، چالش‌های فنّی و علمی و راهکارهای بهبود تعامل کاربران با این ابزار پرداخته می‌شود. این نوشتار با هدف ترویج آگاهی از: ویژگی‌ها، امکانات و محدودیت‌های این سامانه نگاشته شده است.

اشاره

همایش «گفت‌وگوگرهای هوشمند اسلامی و آینده پژوهش‌های دینی»، به همّت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی «نور» در تاریخ ۲ دی‌ماه ۱۴۰۴ش در قم برگزار شد. این نشست، با هدف تبیین ظرفیت‌ها، کارکردها و چالش‌های فنّاوری‌های گفت‌وگومحور هوش مصنوعی در عرصه علوم اسلامی شکل گرفت و به بررسی تحوّلات نوین در روش و معرفت‌شناسی پژوهش دینی پرداخت. در آغاز مراسم، حجّت‌الاسلام دکتر بهرامی، مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، با اشاره به تجربه سه دهه فعّالیت دیجیتال این مرکز، بر ضرورت ورود هوشمندانه حوزه به گام دوم تحوّل پژوهش تأکید کرد. سپس، حجّت‌الاسلام والمسلمین عباسی، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه، ضمن تبیین فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی، بر لزوم سیاست‌گذاری، شفافیت و صیانت از مرجعیت علمی تأکید نمود. در بخش دوم همایش نیز طیّ پنج برنامه تخصّصی، کارشناسان به معرّفی و بررسی چت‌بات‌های اسلامی و دستاوردهای جدید این حوزه پرداختند. آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی از این رویداد علمی است.

اشاره

به همّت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌های استان خراسان رضوی و نیز همکاری حوزه علمیه خراسان رضوی، سومین دوره طرح عملیاتی‌سازی «تحوّل در علوم انسانی» با حضور ۲۵ نفر از اساتید برجسته دانشگاه و حوزه علمیه خراسان رضوی با هدف بررسی ظرفیت‌های علمی و پژوهشی مراکز دانشگاهی و پژوهشی، تولید علم دینی و وحدت حوزه و دانشگاه، طیّ روزهای ۲۹ دی تا ۲ بهمن ۱۴۰۴ در شهر مقدّس قم برگزار شد.

در این طرح، اساتید حوزه و دانشگاه، از هفت مرکز معتبر علمی و پژوهشی شهر قم، شامل: مؤسّسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی و مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) بازدید کردند.

در هریک از این مراکز، نشست هم‌اندیشی با ریاست و هیئت‌رئیسه مجموعه‌ها برگزار شد. در این نشست‌ها، اساتید دانشگاهی و حوزوی درباره چالش‌ها و راهکارهای تحوّل در علوم انسانی به گفت‌وگو پرداختند. همچنین، شرکت‌کنندگان از آثار پژوهشی و تألیفات این مراکز بازدید نمودند.

در روز دوم این دوره که مصادف بود با ۱ بهمن ۱۴۰۴، بازدید اعضای این طرح، از مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) صورت گرفت و نشستی با ریاست این مرکز و ریاست پژوهشکده علوم اسلامی و انسانی دیجیتال برگزار شد.

در این نشست، حجّت‌الاسلام والمسلمین دکتر بهرامی، مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی به بررسی تعامل علوم اسلامی و فقه با هوش مصنوعی از منظر علوم انسانی دیجیتال پرداخت و با مرور سه موج تحوّل در این حوزه و طراحی هوش مصنوعی توضیح‌پذیر، در چارچوبی نظام‌مند برای پیشبُرد پژوهش‌های دینی تأکید کرد. آنچه در ادامه می‌آید، متن سخنان ایشان در این نشست علمی است که جهت استفاده خوانندگان گرامی ارائه شده است.