فواید و معایب ویرایش رایانه‌ای

پنج شنبه, 29 خرداد 1399 ساعت 17:05
    نویسنده: دکتر علی قنبریان*؛ این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
این مورد را ارزیابی کنید
(2 رای‌ها)

چکیده

ویرایش، به لحاظ‌های مختلف، دارای اقسامی است. از نظر محیط، ویرایش بر دو نوع کاغذی و رایانه‌ای است. قبل‌ از اختراع رایانه، انجام ویرایش، منحصر در کاغذ بود؛ امّا امروزه با اختراع و پیشرفت روزافزون رایانه و نرم‌افزارهای جانبی آن، برخی ویراستارانِ علاقه‌مند به رایانه، از ویرایش رایانه‌ای استفاده می‌کنند. ویرایش رایانه‌ای، با جود فواید بی‌شماری که دارد ـ مانند سرعت بالا به‌ دلیل استفاده از دستورات کلی (Find و Replace) ـ دارای معایبی نیز هست. در نوشتار حاضر، برخی از مهم‌ترین فواید و معایب ویرایش رایانه‌ای بررسی شده و راهکارهای مناسب نیز ارائه گردیده است. روش پژوهش، کتابخانه‌ای است و در طرح برخی مباحث، از تجربیات کاربران استفاده شده است.

کلیدواژگان: اقسام ویرایش، ویرایش رایانه‌ای، ویرایش کاغذی، پردازش متن.

اهمیت صحیح بودن کلام

در روایتی از امام جواد(ع)، صحیح خواندن قرآن و دعا، فضیلت شمرده شده است. این روایت، اگر چه درباره زبان فارسی و ویرایش نیست، امّا از آن، پاک و پاکیزه بودن کلام دانسته می‌شود؛ هدفی که مورد توجّه ویراستارانِ زبان‌های مختلف است.

«أَحْمَدُ بْنُ فَهْدٍ فِی عُدَّةِ الدَّاعِی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْجَوَادِ(ع) قَالَ: مَا اسْتَوَی رَجُلَانِ‏ فِی حَسَبٍ وَ دِینٍ قَطُّ إِلَّا کانَ أَفْضَلُهُمَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ آدَبَهُمَا. قَالَ قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدْ عَرَفْتُ فَضْلَهُ عِنْدَ النَّاسِ فِی النَّادِی وَ الْمَجَالِسِ فَمَا فَضْلُهُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؟ قَالَ: بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ کمَا أُنْزِلَ وَ دُعَائِهِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ حَیثُ لَا یلْحَنُ وَ ذَلِکَ أَنَّ الدُّعَاءَ الْمَلْحُونَ لَا یصْعَدُ اِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛(1)

احمدبن‌فهد در عدة الداعی از امام جواد(ع) نقل کرده که آن حضرت فرمود: اگر دو نفر در دیانت و مفاخر آبا و اجدادى(2)‏ برابر باشند، آن یک که ادبش بیشتر است، نزد خداوند متعال برتر و بافضیلت‏‌تر است. راوى گوید: پرسیدم: فدایت شوم! برترى فرد مؤدّب نزد مردم و در مجالس معلوم می‌باشد؛ امّا نزد خداوند بلندمرتبه چگونه است؟ فرمود: فضیلتش به این است که قرآن را همان‌گونه‌که نازل شده، قرائت می‌کند و در دعا کردن، از غلط‌گویى پرهیز دارد؛ چون دعاى غلط، به‌سوى خداوند متعال بالا نمی‌رود.»

شبیه همین مضمون، سخن امام صادق(ع) است که فرمود: «نَحنُ قَومٌ فُصَحاءُ إذا رَوَیتُم عَنّا فَاعرِبُوها؛ ما قومى فصیح و خوش‌سخن هستیم. هرگاه از ما سخنى را نقل می‌کنید، درست نقل کنید.»(3)

ویرایش متن

اقسام ویرایش

ویرایش، دارای اقسامی است. می‌توان بر اساس ویژگی‌های مختلف، اقسام متفاوتی را برای ویرایش برشمرد. در ذیل، با توجّه به دو خصیصه «عملکرد ویراستار در متن» و «فضا و محل ویرایش»، برخی از انواع ویرایش را تبیین و بررسی می‌کنیم. گفتنی است که اقسام مطرح‌شده در نوشتار حاضر و زیرمجموعه‌های آنها، محصور عقلی نیستند و شاید بتوان موارد دیگری را هم اضافه کرد.

1. اقسام ویرایش بر مبنای عملکردِ ویراستار در متن

کار ویراستار و حیطه فعّالیّت وی در متن، متفاوت است؛ مثلاً گاهی به پاک‌سازی اغلاط صوری و ظاهری متن می‌پردازد؛ مانند: رعایت فاصله و نیم‌فاصله.(4) زمانی ایرادات زبانی متن را برطرف می‌کند؛ مانند: اصلاح خطا دستوری و گرته‌برداری‌ستیزی(5)، و گاهی نیز عیار متن را از نظر علمی می‌سنجد؛ همچون اساتید راهنما و مشاورِ پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزوی و دانشگاهی و همچنین داوران و ارزیابان مقالات علمی ـ پژوهشی یا علمی ـ ترویجی.(6)

بنا بر عملکرد ویراستار در متن، می‌توان اقسام ذیل را نام برد:

الف. ویرایش صوری (فنّی) (7و8)

در این محدوده، بایستگی شکلی و ظاهری اثر، مورد نظر است و ویراستار فارغ از موارد محتوایی و زبانی، تنها مسائل شکلی کار را بررسی می‌کند که عبارت‌اند از:

  • - نشانه‌های سجاوندی؛
  • - بازبینی و یک‌دستیِ ارائه متن و ضبط نام‌ها و اصطلاحات غیرفارسی؛
  • - کاربرد صحیح اعداد و ارقام؛
  • - چگونگیِ استفاده از عوامل ارائه مفاهیم، همچون: تصاویر، جدول، شکل، نقشه و نمودار؛
  • - بازبینی کتاب‌شناسی، ارجاعات و واژه‌نامه؛
  • - تبدیل مقیاس‌ها و بررسی داده‌های واژگانی و تخصّصی؛
  • - اعراب‌گذاری، آوانویسی و توضیح معنای واژگان در صورت لزوم؛
  • - بازبینی تمام اثر از نظر هم‌خوانی آن با ضوابط ارائه متون علمی و مکتوب؛(9)
  • - اعمال شیوه‌نامه مقبول ناشر در اثر و تطبیق همه جنبه‌های ظاهری و صوری اثر با قواعد شیوه‌نامه.(10)

ب. ویرایش زبانی (دستوری ـ زبانی/ ادبی ـ نگارشی)(11)

این نوع، بیشتر بر اشکال‌های زبانی و بیانی اثر تمرکز دارد و جدای از صحّت و سقم مطالب ارائه‌شده، با در نظر گرفتن زبان معیار، شیوه نگارش مطلب را بازبینی می‌کند و مجموعه‌ای از موارد زیر را شامل می‌شود:

  • - حذف خطاهای دستوری و زبانی و جایگزینی موارد بایسته؛
  • - ابهام‌زدایی و برطرف کردن اختلاف‌های سبْکی؛
  • - حفظ یک‌دستی زبانی و هماهنگی ارائه مطلب.

در این‌گونه از ویرایش، تصحیح خطاهای شایع زبانی و سبْکی، همچون: گرته‌برداری، معادل‌یابی بی‌مورد، کاربرد تعبیرهای نامناسب، درازنویسی و خلاصه‌گویی، از وظایف ویراستار است.(12)

استاد عبدالحسین آذرنگ، مصادیق این قسم را توسعه داده و مواردی همچون: صحّت املائی و انشائی نوشته، شیوه خط و نشانه‌گذاریِ متن را نیز به آن اضافه کرده است:

«ویراستاران زبانی، دستوری، زبانی ـ ادبی و نگارشی که گاه ممکن است با نام‌های دیگری از آنها یاد کنند، اثر را از حیث مطابقت با قاعده‌های دستوری، آیین درست‌نویسی، رسائی جمله‌ها و عبارت‌ها، صحّت املائی و انشائی نوشته، تقطیع درست و متناسب مطالب، شیوه خط و نشانه‌گذاریِ متن، ویرایش می‌کنند.»(13)

ج. ویرایش محتوایی

وظایف ویراستار محتوایی، عبارت است از:

  • - حذف اشتباهات و تصحیح خطاهای نگارشی؛
  • - توضیح ابهام‌ها و موارد مجمل؛
  • - بازبینی نقل‌قول‌ها و ارجاعات؛
  • - بازبینی کلّ اثر با توجّه به نحوه علمی ارائه مطالب.(14)

د. ‌ویرایش متنی

ویرایشی است که در آن ویراستار، ویرایش صوری و زبانی، هر دو را با هم انجام می‌دهد.(15)

ﻫ . ویرایش اسلوبی

ویرایش اسلوبی، هنرِ ویراستار ادبی باتجربه، متن‌شناس، سبک‌شناس، روش‌شناس و مسلّطی است که به انواع اسلوب‌ها یا سبک‌های نگارش احاطه دارد و می‌داند زبان، بیان و لحن مناسب برای هر اثری، در هر دوره‌ای و خطاب به هر سنخی از مخاطب، چه ویژگی‌هایی دارد و چگونه باید آن را به‌کار برد. در مؤسّسه‌های انتشاراتی بزرگ و بین‌المللی، در ویرایش آثار ادبی نویسندگان برجسته و صاحب سبک، از ویراستاران اسلوبی استفاده می‌کنند. ویرایش اسلوبی خوب، اوج ویرایش‌های زبانی است.(16)

هر کدام از اقسام فوق، ویراستارانی دارد و ممکن است ویراستاری در تمامی موارد مذکور متبحّر و باتجربه باشد. در برخی مؤسّسات(17) و انتشارات‌ها، ویراستاران تحت نظر و رهبری ویراستار ارشد فعّالیّت می‌کنند. ویراستار ارشد، فردی شاخص است و معمولاً گروهی از ویراستاران را رهبری می‌کند. ویراستاران ارشد، با نویسندگان ارتباط دارند و در رشد و پرورش آنان می‌کوشند.(18)

2. اقسام ویرایش از جهت فضا و محلِ ویرایشلوگوی نرم افزار مایکروسافت ورد Microsoft Word

ویرایش از جهت فضا و محلّ آن، بر دو گونه است:

  • الف. ویرایش کاغذی؛
  • ب. ویرایش رایانه‌ای.

در ابتداء و قبل از اختراع رایانه، یگانه محلّ ویرایش، کاغذ بود. ویرایش رایانه‌ای، متعلّق به ویراستارانی است که در کار کردن با رایانه و نرم‌افزار Microsoft Word مهارت دارند. هم‌اکنون در برخی از مؤسّسات و انتشارات‌ها، ویرایش کاغذی منسوخ شده است.

مزایا و معایب ویرایش رایانه‌ای

کار کردن با رایانه در تمامی ساحت‌های علمی، فرصت‌ها و تهدیدهایی به‌وجود آورده است. ویرایش نیز از این فرصت‌ها و تهدیدها مستثنا نیست. پژوهشگران امروزین از روش‌های نوین و پیشرفته در جمع‌آوری اطّلاعات خود استفاده می‌کنند؛(19) هر چند در پردازش اطّلاعات، مانندِ زمان‌های قدیم باید وقت صرف نمایند و تفکّر کنند. هم‌اینک تحقیقات رایانه‌ای، هم‌ردیف تحقیقات کتابخانه‌ای و بلکه بالاتر از آن قرار دارد و پژوهشگری موفّق‌تر است که بتواند از رایانه، نرم‌افزارها، اینترنت و سایر ابزارهای فنّاوری، بیشتر و بهتر استفاده کند. سرعت تحقیق با رایانه، قابل مقایسه با مطالعه کتاب و فیش‌برداری فیزیکی نیست.(20)

1. مزایای ویرایش رایانه‌ای

الف. سرعت

در ویرایش رایانه‌ای، به‌ جهت استفاده از دستورات کلّی و جایگزین کردن واژه صحیح به‌ جای واژه غلط در سراسر متن، کار سریع‌تر انجام می‌شود؛ حتّی علاوه بر واژه، در تصحیح فاصله و عدم فاصله قبل و یا بعد از علائم سجاوندی نظیر نقطه و ویرگول نیز می‌توان از دستورات کلّی تک‌مرحله‌ای و یا چندمرحله‌ای استفاده کرد. البته لازم است در این باره بسیار دقّت شود؛ زیرا اگر دستور اشتباهی داده شود، اغلاط بسیاری در متن ایجاد می‌شود. در خصوص این موضوع، ذیل عنوان معایب ویرایش رایانه‌ای بحث خواهد شد.

ب. حذف واسطه

در ویرایش کاغذی، ویراستار اصلاحات را در برگه‌ای می‌نویسد و برای اعمال کردن آنها در متن، برگه را به حروف‌نگار می‌دهد؛ امّا در ویرایش رایانه‌ای، واسطه‌‌گریِ حروف‌نگار وجود ندارد و ویراستار اغلاط را یافته، شخصاً اصلاح می‌کند. حذف واسطه‌گری، مزایایی دارد؛ از جمله:

  • - هزینه ویرایش کاهش می‌یابد؛
  • - سرعت تولید کتاب افزایش پیدا می‌کند.

همچنین، احتمال اینکه حروف‌نگار برخی از اصلاحات را نبیند یا پی به مراد ویراستار نبرد، منتفی می‌شود. البته در مؤسّسات و انتشارات‌هایی که دارای تیم ویراستاری هستند و اعضاء چندین سال با هم کار می‌کنند، این احتمال تا حدودی منتفی است.

2. معایب ویرایش رایانه‌ای

الف. خطا در کپی و پیست متن

در نگارش و ویرایش رایانه‌ای، بیشترین خطا در کپی (Copy) و پیستِ (Paste) متن صورت می‌گیرد؛ چنان‌که بیشترین خطا در نگارش و ویرایش، در حشو و زیاده‌گویی است.

باید در کپی و پیستِ متن دقّت کرد. گاهی مواقع، برای جلوگیری از اتلاف وقت، عبارات تکراری به‌ جای تایپ، کپی (Copy) و پیست (Paste) می‌شود. باید مراقب بود تا اگر اختلافی وجود دارد، اِعمال شود؛ مثلاً در نوشته‌ای که ارجاعات آن درون‌متنی است، منبع (ابن‌سینا، شفاء، ج2، ص200) بسیار تکرار شده است. ضروری است هنگامی که منبع فوق کپی (Copy) و پیست (Paste) شد، دقّت شود که اگر شماره جلد و صفحات تغییر کرده، آنها را اِعمال نمود. همچنین، دقّت شود که عبارتِ مادر (عبارتی که کپی Copy شده)، غلط املائی نداشته باشد تا با هربار پیستِ (Paste) متن، غلط املائی تکرار نشود.

به ‌‌عنوان نمونه، در فایل اولیه کتابِ «فضای سایبر و جرایم سایبری» که برای کتاب‌آمایی و چاپ به انتشارات میراث فرهیختگان داده شده بود، غلط املائی از نمونه ذکرشده وجود داشت؛ زیرا لفظ اوّلیه به‌اشتباه از سوی حروف‌نگار، «انشارات خرسندی» نگاشته شده بود و با هربار کپی و پیست، لفظِ اشتباه تکرار شده بود.

 

فایل اولیۀ کتابِ «فضای سایبر و جرایم سایبری»، صفحۀ 16 (پاورقی)
چابک، مهدی، تهران، انتشارات میراث فرهیختگان، چ اول

فایل اولیۀ کتابِ «فضای سایبر و جرایم سایبری»، صفحۀ 20 (پاورقی)
چابک، مهدی، تهران، انتشارات میراث فرهیختگان، چ اول

 ب. استفاده از صفحه‌کلیدهای مختلف

از یک صفحه‌کلید جهت تایپ و ویرایش استفاده شود؛ زیرا چشم، ذهن و انگشتان دست، به صفحه‌کلید عادت می‌کنند و جای حروف و اعداد صفحه‌کلید به خاطر می‌ماند. با عوض شدن صفحه‌کلید، علاوه بر آنکه فعّالیّت کُند می‌شود، احتمال خطا نیز وجود دارد.

ج. عدم شفافیت

حروف، کلمات و عبارت‌ها، در کاغذ شفاف‌تر و واضح‌تر نسبت به صفحه نمایش رایانه دیده می‌شوند. برای رفع این مشکل، برخی از تغییر فونت استفاده می‌کنند. نگارنده، بزرگ‌نمایی صفحه (Zoom) را پیشنهاد می‌دهد. هرچه بزرگ‌نمایی بیشتر باشد، املاء کلمات، علایم نشانه‌گذاری، فاصله بین کلمات و سایر امور، شفاف‌تر دیده می‌شوند. برای اندازه‌های مختلف صفحه، شماره‌های ذیل برای بزرگ‌نمایی پیشنهاد می‌شود؛ مشروط بر اینکه چشم اذیت نشود:

  • - قطع (اندازه) A4 (21 در 29/7): شماره 200.
  • - قطع وزیری (17/5 در 24/5): شماره 280.
  • - قطع رقعی (15 در 22): شماره 330 .

نرم افزار مایکروسافت ورد Microsoft Word

د. دستورات کلّی (Replace)

استفاده از دستورات کلّی (Replace)، هم فرصت است و هم تهدید. از طرفی، سرعت را افزایش می‌دهد و از سویی، ممکن است اغلاط جدیدی به متن اضافه کند. در دستورات کلّی (Replace)، بسیار باید دقّت شود؛ زیرا در تمام حروف و کلماتِ متن اجراء می‌شود. سعی شود دستورات، در ابتداء کار و قبل از شروع ویرایش انجام شود. بشخصه، وقتی 30 درصد از متنی را ویرایش کنم، با احتیاط و دقّت بیشتر، دستور کلّی می‌دهم. قبل از دستور، متن را از ابتداء تا انتهاء مرور اجمالی کنید تا دستور خانمان‌سوزی ندهید؛ مثلاً متنی که دارای عبارات بسیار انگلیسی است که از چپ به راست نوشته شده‌اند، دستور کلّی راست‌چین کردن عبارات متن و پاورقی، مناسب نیست.

ﻫ .کپی کردن مواد خام در فایل وُردِ اصلی

برخی مواقع، مطالبی از وبگاه‌ اینترنتی، فایل پی‌دی‌اف (Pdf)، نرم‌افزارهای تحقیقاتی، فایل ورد (Word) و مواردی از این دست، کپی (Copy) می‌شود و در فایل وردِ (Word) اصلی که مشغول نگارش و یا ویرایش در آن هستیم، ریخته می‌شود. این عمل، مناسب نیست؛ زیرا عباراتِ جدیدی که از محیط‌های دیگر به‌دست آورده‌ایم، احتیاج به ویرایش و پاک‌سازی دارد و دست‌کم آن است که باید با محیط جدید از لحاظ رسم‌الخط و املاء، مطابق و یک‌دست شوند. چه بسا بعد از اینکه به فایل وردِ (Word) اصلی پیست (Paste) شوند، ویرایش آنها فراموش شود. بهتر است عبارت در ابتداء به فایل ورد (Word) دیگری انتقال داده ‌شده و ویرایش شود و سپس، عبارت ویراسته به فایل اصلی انتقال یابد.نرم افزار مایکروسافت ورد Microsoft Wordنتیجه‌گیری

فنّاوری و مدرنیته، به‌سرعت در حال پیشرفت است. از مصادیق بارز فنّاوری، رایانه است. علوم مربوط به رایانه، چه در حوزه سخت‌افزار و چه نرم‌افزار، گسترش یافته است. از مصادیق کاربرد رایانه، پردازش متن است. نوشتار حاضر، به بحث درباره برخی از فواید و معایب صنعت ویرایش رایانه‌ای پرداخته است. مزایای ویرایش کردن در محیط رایانه، بسیار زیاد و متنوّع است و این ویرایش، بر قسیمِ خود (ویرایش کاغذی) برتری دارد. مهم‌ترین فواید ویرایش رایانه‌ای، سرعت بالا و رفع اشتباهات ناشی از واسطه‌هاست؛ زیرا در محیط کاغذ، اصلاحات ویراستار باید به‌وسیله حروف‌چین در متن اعمال شود؛ درحالی‌که در ویرایش رایانه‌ای، اصلاحات مستقیم و بدون واسطه توسط ویراستار اعمال می‌شود. ویرایش رایانه‌ای، معایبی نیز دارد که بر کاربران و ویراستاران، یادگیری آنها لازم و بایسته است. در این نوشتار، به فواید و معایب ویرایش رایانه‌ای اشاره شد و راهکارهای برون‌رفت از معایب آن نیز بررسی گردید.

پی‌نوشت‌ها:

منابع:

اطلاعات تکميلي

  • تاریخ انتشار نسخه چاپی: دوشنبه, 26 خرداد 1399
  • صفحه در فصلنامه: صفحه 50
  • شماره فصلنامه: فصلنامه شماره 70
بازدید 480 بار
شما اينجا هستيد:خانه