مراحل آماده سازی و تولید نرم افزار درایة النور

    گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین سید جواد شبیری*

پنج شنبه, 28 شهریور 1398 ساعت 10:44

اشاره

آنچه را در این متن می‌خوانید، گفت‌وگویی است با حجّت‌الاسلام والمسلمین سید جواد شبیری، مسئول پروژه درایة النور که درباره مراحل آماده‌سازی و تولید این نرم‌افزار رجالی سخن گفته‌اند. ایشان ضمن تبیین روند تهیه این محصول که از اولین تولیدات نور در دهه 70ش محسوب می شود، به برخی مشکلات این مسیر نیز پرداخته‌اند و نگاهی گذرا به پیشینه این محصول ارزشمند داشته‌اند که از نظر خوانندگان عزیز می‌گذرد.

» تاریخچه تولید نرم‌افزار درایة النور به چه زمانی بازمی‌گردد؟

◊ زمانی که آقای مهندس طالب‌پور، (از بنیانگذاران مرکز نور در دهه 60ش) کارهای رایانه‌ای مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) را شروع کردند، نرم‌افزاری تولید شد که دیگر هیچ‌گاه عرضه نشد. این نرم‌افزار، پردازشی در مورد اسناد کافی بود که نرم‌افزار پیشرفته‌تر آن، در نرم‌افزار درایة النور تطبیق داده شد. آن وقت، چهارچوب مشخصی برای ارائه یک نرم‌افزار موفّق نداشتیم و پیش‌فرضی که در آن نرم‌افزار دنبال می‌شد، جنبه ترتیب الأسانید کافی و شیوه مرتّب کردن اسناد کافی از آغاز و انجام و تعیین راویان بود. طراحی این نرم‌افزار، مقدّمه‌ای بود که بدانیم چگونه یک نرم‌افزار قابل عرضه را تولید کنیم.

» درباره روند و مراحل آماده‌سازی نرم‌افزار درایة النور توضیح دهید؟

◊ در تولید نرم‌افزار درایه النور مراحل مختلفی دنبال شد که می‌توانم به دو مورد کلّی اشاره کنم: پیش‌درآمدِ آماده‌سازی اسناد و آماده‌سازی اسناد.

مرحله اوّل، پیش‌درآمدِ آماده‌سازی اسناد بود. در اکثر اسناد کتب حدیثی و رجالی، با مشکلی روبه‌رو بوده و هستیم و آن این است که متن مصحّح قابل قبولی از کتاب‌ها در دست نداریم. به این معنا که هنوز بسیاری از نسخ خطّی وجود دارند که می‌توان بر اساس آنها تصحیح بهتری از کتب حدیثی و رجالی ارائه داد. این مطلب، باعث شد به این فکر بیفتیم که نرم‌افزار را بر اساس متن مصحّح ارائه کنیم. در مورد کتب روایی کافی، تهذیب، استبصار و من‌لایحضره الفقیه، والد بنده حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی نسخه خودشان را با نسخ متعدّدی مقابله کردند و در مورد بسیاری از آنها تصحیحاتی داشتند. ما متن مقابله‌شده ایشان و متن تصحیح‌شده از کافی، اسناد تهذیب، استبصار و من‌لایحضره الفقیه را محور کار قرار دادیم. این کارها قبل از چاپ کتاب کافی از دارالحدیث بود که انصافاً چاپ قابل قبولی هست. ما محور کار را متنی قرار دادیم که بر اساس متن مقابله و تصحیح‌شده حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی تنظیم کرده بودیم.

همچنین، در مورد کتب رجالی، کار به این صورت بود که متن تصحیح‌شده رجال نجاشی را از حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی در اختیار داشتیم و موارد اندکی از تصحیحات را روی آن متن ارائه دادیم. حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی تصحیحات بسیاری روی متن کتاب رجال و فهرست شیخ طوسی انجام داده بودند. بر اساس حواشی که در حاشیه نسخه ایشان وجود داشت، سعی کردیم متن مصحّحی ارائه بدهیم؛ به‌خصوص در رجال شیخ طوسی نسخه بسیار قدیمی از این کتاب را محقّق برجسته مرحوم، آقاسید عبدالعزیز طباطبایی به صورت زیراکس از سفر انگلستان به همراه آورده بودند که این کتاب، به خط فقیه محمد‌بن‌سرآهنگ از محقّقان ما در قرن ششم بود که تاریخ این نسخه سال 533 است و قدیمی‌ترین نسخه رجال شیخ طوسی و نسخه‌ای مهم و معتبر است. ما به تصاویر این نسخه دسترسی داشتیم و این تصاویر، محوری برای تصحیح رجال شیخ طوسی بود. در مورد فهرست شیخ طوسی هم حضرت آیت‌الله شبیری نسخه خودشان را با نسخ خوبی مقابله کرده بودند که محوری برای کار روی فهرست شیخ طوسی قرار گرفت. نسخه‌ای که در نرم‌افزار درایة النور وجود دارد، نسخه تصحیح‌شده است. البته ما در تمام مواردی که این نسخه را تصحیح کردیم، هر دو مورد نسخه اصلی و نسخه تصحیح‌شده را در نرم‌افزار قرار داده‌ایم. یکی از فرمت‌های مورد استفاده برنامه، فرمت متن اصلی و متن تصحیح‌شده است که قادر هستیم هر دو متن را در کنار هم ملاحظه کنیم.

نرم افزار درایة النور - نرم افزار درایه النور

» مرحله آماده‌سازی اسناد در پروژه نرم‌افزار درایة النور را بیان بفرمایید.

◊ مرحله بعدی، کار آماده‌سازی اسناد بود. برای اینکه بتوانیم اطّلاعات موجود در اسناد را پردازش کنیم، نیاز به آماده‌سازی آنها بود که در دو مرحله انجام شد؛ یک مرحله آماده‌سازی عمومی بود و مرحله دیگر، آماده‌سازی ویژه بود. در مرحله آماده‌سازی عمومی، تمام اسناد از یکسری نام‌های راویان و تعبیراتی که نام‌های راویان را به هم ارتباط می‌دهد، مانند کلمه «عن» و یا «قال حدثنی» و امثال اینها برخوردار بود که از آنها با عنوان «تعبیر واسطه» یاد می‌کردیم و انواع مختلفی دارد و نیازمند آن بود که نام‌های راوی و تعابیر واسطه، از یکدیگر تفکیک شوند و متن روایت از سند روایت جدا شوند. در مرحله آماده‌سازی عمومی، این امور انجام گرفت؛ متن از سند جدا شد و روشن می‌کردیم که تسلسل اسناد به چه شکلی است و تعابیر واسطه‌ای را که وجود دارد هم از نام‌های راویان تفکیک می‌کردیم. همچنین، قسمت کوتاهی از متن را که شیوه اتّصال راوی آخر با معصوم را معلوم می‌کرد، مشخص نمودیم.

در مرحله آماده‌سازی ویژه، با اسنادی روبه‌رو بودیم که نیازمند دستکاری و تصرّفاتی بودند تا بتوانند به صورت اسناد قابل پردازش آماده شوند؛ مانند اسنادی که در آنها تعلیق به اعتماد اسناد قبل رخ داده بود. تعلیق، به معنای حذف ابتداء سند به اعتماد اسناد قبلی است که در آن، قسمتی از سند را که به اعتماد سندهای قبلی حذف شده بود، به‌اجبار به آن اضافه می‌کردیم. اگر در سندی اشاره یا «بهذا الاسناد» به کار رفته بود، باید مشارٌ الیه را مشخص می‌کردیم. گاهی در سند، ضمیر به کار رفته بود و مهم‌تر از همه، تحویل بود. گاهی یک سند از چند سند تشکیل می‌شود که این اسناد در هم ادغام شده‌اند؛ یعنی یک سند مشتمل بر چند سند است؛ به عنوان مثال، ده سند است که به صورت یک سند تودرتو درآمده است و نیاز بود از همدیگر تفکیک شده و به صورت یک سند واحد در بیایند. در مرحله آماده‌سازی، این اسناد را به شکل اسناد ساده درمی‌آوردیم؛ ولی برای اینکه مشخّص باشد این سندی است که تصرّفی در آن رخ داده، دو نکته را رعایت می‌کردیم؛ اوّل اینکه در کنار هر سند، نوع آن را مشخّص می‌کردیم که این سند تحویلی و یا تأویلی است یا این سند ضمیر دارد یا اشاره در آن وجود دارد. از سوی دیگر، علاوه بر مشخص کردن نوع، اصل سند را هم در کنار برنامه به کاربر عرضه کرده‌ایم. البته پردازش اطّلاعات بر اساس سندِ بازسازی‌شده انجام می‌گیرد؛ امّا اصل سند در اختیار کاربر قرار می‌گیرد.

» تدوین کتاب توضیح الاسناد المشکلة چگونه سامان یافت؟

◊ گاهی در مرحله آماده‌سازی ویژه، کار روشن بود و نیاز به بحث و بررسی نداشت؛ ولی گاهی خود آماده‌سازی، نیازمند بحث تحقیقی بود تا پژوهشی پشتوانه این آماده‌سازی باشد. نیاز به این پژوهش ما را به این نتیجه رساند که کتابی در توضیح این پژوهش‌ها نوشته شود که کتاب «توضیح الاسناد المشکلة» نتیجه این احساس نیاز بود. فکر تألیف این کتاب، در ملاقاتی بین آقای مهندس طالب‌پور با حضرت آیت‌الله تبریزی شکل گرفت. به این ترتیب که آقای مهندس طالب‌پور نرم‌افزار ابتدائی را خدمت علماء ارائه می‌کردند. حضرت آیت‌الله تبریزی کاری رجالی داشتند که بعد از وفات ایشان عرضه شد. بنابراین، بعد از ملاحظه برنامه گفتند: شما با اسناد دوقلو چه کرده‌اید؟ تعبیر اسناد دوقلو، تعبیر اختصاصی ایشان بود که در مورد اسناد تحویلی به کار می‌بردند. سؤال ایشان منشأ این مطلب بود که اسنادی را که در آنها تصرّف می‌کنیم، گاهی ممکن است نحوه تصرّف بر اساس دیدگاهی خاصّ باشد و افراد دیگر به این دیدگاه معتقد نباشند و باید استدلالی را که پشتوانه کار است، در کنار کار عرضه کنیم. همین موضوع، باعث شد بحث «توضیح الاسناد المشکلة» شکل گرفت که به صورت مجموعه‌ای گسترده تألیف گردید و در حال حاضر، دو جلد از این مجموعه که مربوط به اسناد کافی است، عرضه شده و مورد استقبال هم قرار گرفته است. اگر کلّ این مجموعه تدوین شود، شاید مشتمل بر ده جلد باشد. قسمت‌های دو جلد کافی عرضه شده است و قسمت مربوط به تهذیب به شکل تدوین نخستین آماده شده است که در نرم‌افزار درایه النور عرضه شده است؛ ولی به صورت مکتوب ارائه نشده است.

» از نظر جنابعالی پردازش اطلاعات در درایة النور چه مراحلی را گذرانده است؟

◊ بعد از آماده‌سازی اطّلاعات، مراحل مختلفی برای پردازش اطّلاعات آغاز شد که از جمله آنها، بحث سیستم‌هاست. سیستمی که در نرم‌افزار درایة النور مهم بود، سیستم معیارها بود. از بسیاری از راویان با تعابیر مختلف یاد شده است. ممکن است از یک راوی با چندین تعبیر یاد شده باشد که لازم بود این تعابیر مختلف، با یکدیگر ارتباط پیدا می‌کرد. از سوی دیگر، ممکن بود یک تعبیر به چند راوی مربوط بشود که باید تعیین می‌کردیم این تعبیر در مورد کدام راویان به کار رفته است. به تعبیر فنّی، با دو مبحث «تمییز مشترکات» و «توحید مختلفات» روبه‌رو بودیم که لازم بود انجام بگیرد تا بتوانیم اسناد مختلف را به هم ارتباط بدهیم و پردازش اطّلاعات به صورت صحیح انجام شود. از طرف دیگر، در تهیه این سیستم‌ها لازم بود بحثی را در مورد اسنادی که در آنها تحریف رخ داده بود، دنبال می‌کردیم. اسنادی بودند که احیاناً به جهت تحریف دو سند که در واقع یک سند هستند، از همدیگر جدا شوند و این تحریفات بازشناسی شوند. در این مجال، نمی‌توان به تمام شاخه‌های این کار بپردازیم. به هر حال، ما در تعریف سیستم معیارها یا مترادفات، نیازمند این بودیم که بحث‌های رجالی گسترده‌ای را انجام بدهیم. البته ما در مورد تک‌تک رکوردهای راویان، معیارسازی را انجام دادیم که حجم عظیمی از اطلاعات بود. خاطرم هست در مورد کتب اربعه، با حدود 650 هزار رکورد مواجه بودیم و همین حدود، در مورد وسائل الشیعه وجود داشت. در کلّ، حدود یک میلیون و سیصد هزار رکورد راوی داشتیم که دوستان ما روی تمام این رکوردها در مورد معیارزنی و مشخّص کردن راویان کار کردند.

نرم افزار درایة النور - نرم افزار درایه النور

» مستند‌سازی معیارها را به چه شیوه‌ای انجام داده‌اید؟

◊ ‌مسئولیت مستندسازی نرم‌افزار با بنده بود؛ ولی زحمت دیگر این کار با دوستان ما و به‌خصوص آقای حسینی شیرازی بود که به صورت مستقیم با نرم‌افزار روبه‌رو بودند و زحمات کار را ایشان می‌کشیدند و جاهایی که نیاز به تصمیم‌گیری خاصّ بود، مسئولیت با بنده بود. در معیارها نیازمند مستندسازی بودیم که یکسری مقالات و رساله‌های رجالی تدوین شد و از مجموعه آنها چند سری کتاب رجالی تدوین کردیم. از جمله مجموعه رساله‌ها و مقالات رجالی که نزدیک به سی مقاله از آنها را در کتابی بنام «کشف النقاب» جمع‌آوری کردیم که مراحل نهایی آماده‌سازی چاپ آن طی می‌شود و امیدواریم به‌زودی به چاپ برسد. همچنین، تعلیقات مفصّلی که بر اسناد وجود دارد، پشتوانه این نرم‌افزار قرار گرفت و تعلیقات مفصّل آن در کتابی بنام «کتاب التعلیقات» درج شد که برخی از قسمت‌های این کتاب، در مجله «کتاب شیعه» در بحث‌های مربوط به کتاب‌شناسی و برخی مطالبی که موضوع مجله کتاب شیعه بود، منتشر شد و برخی قسمت‌های دیگر آن هم منتشر خواهد شد.

دوستانی همکار ما سالیان متمادی روی این اسناد زحمت کشیدند و تلاش کردند نرم‌افزار درایة النور به نحو مطلوبی عرضه شود. حجم کار این نرم‌افزار، بسیار وسیع است. البته ما در مورد تعابیر واسطه هم نیازمند علائم و فرمت‌ها و بحث‌های خاصّی بودیم که مقاله‌ای به مناسبت سمینار کامپیوتر و علوم اسلامی(برگزار شده در دهه 70ش در قم) عرضه شد و مشکلات تعبیر واسطه و نیازهای تعبیر واسطه و مطالب ویژه‌ای که در تدوین یک معجم رجالی لازم است مدّ نظر قرار گیرد، در آن مقاله ارائه شده است. البته مجموعه مقالات آن سمینار، در حجم محدودی منتشر شد.

» در شرح‌حال‌های برنامه درایة النور گاه کلمه «علی التحقیق» به کار رفته است. این شرح‌حال‌ها، بر چه مبنایی است؟ لطفاً توضیح دهید؟

◊ مرحله دیگر کار، در این نرم‌افزار بحث شرح‌حال اجمالی راویان بود که این شرح‌حال، اساس ارزیابی رایانه‌ای برنامه قرار گرفت. ما سعی کردیم در مورد تمام راویان به صورت یک خطّ توضیح بدهیم که این راوی از جهت مذهب، چه حالتی دارد و آیا ثقه است یا خیر و برخی ویژگی‌های کلّی راویان را اعم از اینکه از اصحاب اجماع هست یا خیر، در برخی موارد که اختلافی بود، با تعبیر «علی التحقیق» و «علی الظاهر» شرح‌حال راوی را روشن کردیم که این شرح‌حال، مورد اتّفاق تمامی علماء نیست و ممکن است نظرات در مورد این شرح‌حال متفاوت باشد. به هر حال، از سال 1367 و قبل از تأسیس رسمی مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، کارهای ابتدائی نرم‌افزار درایة النور شروع شد و ابتداء نرم‌افزاری ابتدائی تولید شد که با استفاده از تجربیات آن نرم‌افزار، بعد از 15 سال تلاش، اوّلین نسخه از نرم‌افزار درایة النور توسط مرکز نور ارائه شد و مورد استقبال بسیار گسترده‌ای قرار گرفت و هم‌اکنون نیز فعّالیّت‌های نسخه جدید این نرم‌افزار، به پایان رسیده و إن‌شاءالله به‌زودی تولید می‌شود.

به دلیل برخی مشکلات، تلاش کردیم قراردادهای خاصّی را در برنامه اعمال کنیم. در مورد برخی راویان، با ضمیر مواجه بودیم که مرجع ضمیر را مشخص می‌کردیم و به جای ضمیر، نام راوی را ارائه می‌نمودیم و مشخّص می‌کردیم که این تصرّف، از ناحیه ماست؛ امّا در برخی از موارد، در نام راوی ضمیر به کار رفته بود؛ به عنوان مثال، در تعبیر «علی‌بن‌ابراهیم عن أبیه»، کلمه «أبیه» شامل کلمه أب و ضمیر ـه است. برخورد ما با این موارد، این گونه بوده که سعی کنیم به جای «أبیه» کلمه ابراهیم را قرار بدهیم؛ ولی مشکلی که در اینجا وجود داشت، این بود که همیشه این طور نبود که «أبیه» شامل ابراهیم باشد؛ گاهی در نام قبلی اختصار در نسب رخ داده بود.

نرم افزار درایة النور - نرم افزار درایه النور

کتاب «معجم رجال حدیث» که انصافاً بهترین کتاب در عرضه اطّلاعات رجالی و تعیین راوی و مروی‌عنه است، به سبک بسیار سازمان‌یافته‌ای نگاشته شده است. شبیه معجم رجال حدیث، در کتب عامّه و خاصّه دیده نشده است و این کتاب، از جهت ساختمان مهندسی و ویژگی‌های خاصّ انسجام و روانی عرضه مطالب و دور بودن از استنباطات و اجتهادات و مشخّص بودن محدوده کار مؤلّف، نظیر ندارد و از این جهت، کتابی فوق العاده است و کمتر موقعی است که بنده به این کتاب مراجعه نکنم. این کتاب فوق العاده را مرحوم آیت‌الله العظمی خوئی با همراهی گروهی علمی تألیف کرده‌اند. این کتاب، با تمام ارزشی که دارد، مشکلاتی داشت که سعی کردیم به نوعی از این مشکلات رهایی پیدا کنیم. در معجم رجالی که بنده در اختیار دارم و چاپ منشورات مدینة العلم آیت‌الله خوئی چاپ چهارم سال 1409 است، در این چاپ در صفحه 145 و رقم 2356، مرحوم آقای خوئی شخصی را به نام جمهور معرفی می‌کند و راوی و مروی‌عنه آن را مشخّص می‌نماید و می‌فرماید: «وقع فی الاسناد عدة مع الروایات تبلغ واحد و عشرین مورداً فقد روی عن ابن محمود و سلیمان‌بن‌سماعه و صفوان و علی‌بن‌حدید و فضالة‌بن‌ایوب و محمد‌بن‌سنان و یونس و روی‌عنه فی جمیع ذلک ابنه.» بعد می‌فرماید: «اقول هو متحد مع من بعده.»

عنوان بعدی ایشان، «جمهور‌بن‌احمد الاجلی مولاهم من اصحاب الصادق(ع)» رجال شیخ، و در پایان کتاب هم نشانی مواردی را که این عنوان در آن وارد است، در بخش تفسیر طبقات الروات ارائه می‌کند.

» اصل این سند، به چه شکل بوده که در معجم رجال به این سبک منتقل شده است؟

◊ عبارتی بوده است عمدتاً در کافی به عنوان «ابن‌جمهور عن أبیه». مرحوم کافی این «أبیه» را با جمهور تطبیق کرده‌اند و بعد از این تطبیق، مراجعه کرده‌اند که در کتب رجالی کسی به نام جمهور وجود ندارد؛ مگر جمهور‌بن‌أحمر اجلی و جمهور را بر جمهور‌بن‌أحمر اجلی تطبیق داده‌اند؛ درحالی‌که در تحقیق مفصّلی که در این مورد انجام شده، این است که مراد از ابن‌جمهور در کافی جز در یک مورد در تمامی موارد حسن‌بن‌محمد‌بن‌جمهور است و این جمهور، جدّ ابن‌جمهور است و در این عنوان، اختصار در نسب و نسبت به جد رخ داده است. ما این مورد را فراوان می‌بینیم؛ به عنوان مثال، از مرحوم صدوق به عنوان «ابن بابویه» یاد می‌شود؛ درحالی‌که ایشان محمد‌بن‌علی‌بن‌حسین‌بن‌موسی‌بن‌بابویه است که جدّ چندم ایشان است. مرحوم سید علی‌بن‌طاووس، برادرشان سید احمد‌بن‌طاوس هستند که طاوس، جدّ خیلی بالای این عزیزان است.

مورد دیگر، «ابن نوح صیرافی» است که نوح، جدّ ششم یا هفتم ایشان است و افراد دیگری هم هستند که در عنوان آنها اختصار در نصب رخ داده است. بنابراین، پدر ابن جمهور، جمهور نیست. پدر ابن جمهور، محمد‌بن‌جمهور است؛ چون ابن جمهور، حسن‌بن‌محمد جمهور و پدر ایشان، محمد‌بن‌جمهور است.

» چگونه این مشکلات را برطرف کردید؟نرم افزار درایة النور - نرم افزار درایه النور

◊ ما در مرحله آماده‌سازی اسناد، به هیچ وجه استنباط نمی‌کردیم و استنباط در عنوان در مرحله معیارها و به صورت ارتباطات عناوین بود که آنجا اجتهاداتی به کار بردیم؛ ولی در مرحله آماده‌سازی اسناد، تا حدّ امکان از استنباط خودداری می‌نمودیم. برای حلّ این مشکل، به جای «أبیه» قرارداد گذاشتیم و گفتیم أب ـ ابن جمهور، یعنی أبیه، مرجع ضمیر را تعیین کردیم و تعبیر نامأنوس أب ـ ابن جمهور را عرضه کردیم تا بتوانیم در مرحله آماده‌سازی، تا حدّامکان از استنباط فرار کنیم.

در همین مورد، نمونه دیگری را عرض می‌کنم. مرحوم آقای خوئی در جلد 23 معجم رجال صفحه 133 از همین چاپ چهارم در قسمت القاب، عنوانی را به نام «قولویه» دارند که «روی‌عنه ابنه قاسم روی‌عنه ابنه» و نشانی آن را به همین ترتیب عرضه کرده‌اند. این سند در اصل «ابن قولویه عن أبیه یا ابوالقاسم قولویه عن أبیه» بوده و قولویه پدر ابوالقاسم‌بن‌قولویه نیست و پدر قولویه نیست و خود آقای خوئی به این مطلب توجه دارند و در آخر قولویه فرموده‌اند: «أقول هذا هو محمد بن قولویه الذی تقدمت ترجمته.» چون أبوالقاسم بن قولویه، صاحب کامل الزیارات است که جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه است و شاید شخص دیگری هم در سلسله اسناد ایشان جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه هست. ایشان عنوان را قولویه داده‌اند؛ ولی گفته‌اند: «قولویه هو محمد‌بن‌قولویه»؛ درحالی‌که ابن قولویه عن أبیه، این أبیه قولویه نیست و قولویه، جدّ چندم ایشان است و با وجود اینکه ایشان متوجّه بودند که قولویه، پدر ابن قولویه نیست، ولی محدودیتی سیستماتیکی که در معجم رجال وجود داشته، باعث شده است که یک نوع تناقض صدر و ذیلی در این نوع موارد در کتابشان رخ بدهد. ما برای حلّ این مشکل، «عن أبیه» را در «ابن قولویه عن أبیه» تبدیل کردیم به أب ـ ابن قولویه، و سعی کردیم تنها به جای ضمیر، مرجع آن را قرار بدهیم. البته در سیستم معیار، معیار أب ابن قولویه را همان محمد بن قولویه که مرحوم آقای خوئی اشاره می‌کنند، قرار می‌دهیم؛ ولی در مرحله آماده‌سازی اسناد، حالت ویژه‌ای را آماده کردیم که از این مشکلات در امان باشیم.

» تعبیر واسطه در معجم رجالی چیست؟

◊ مشکلات مختلفی در مرحله آماده‌سازی اسناد وجود دارد؛ یکسری از مشکلات، مربوط به شیوه اعمال تعبیر واسطه است که بنده در مقاله‌ای که در مورد نقش تعبیر واسطه در معجم رجالی نوشته‌ام، توضیحات کافی ارائه کرده‌ام؛ اینکه در مرحله آماده‌سازی اسناد نسبت به تعبیر با چه مشکلاتی مواجه بوده‌ایم و چگونه این مشکلات را برطرف نموده‌ایم. همچنین، برخی کارهای جانبی را در نرم‌افزار درایة النور انجام داده‌ایم. در این نرم‌افزار، یک معرّفی فنّی تخصّصی در مورد اسناد کافی و در مورد مؤلّف کافی، یعنی مرحوم کلینی و در مورد اسناد فقیه و معرّفی کتاب من‌لایحضره الفقیه در قسمت «درباره نرم‌افزار درایة النور» عرضه کرده‌ایم و بحث‌های فنّی مفصّلی را در آنجا عرضه نموده‌ایم؛ از جمله برخی مشکلاتی را که در مورد آماده‌سازی اسناد فقیه و کافی با آن مواجه بودیم، بیان داشته‌ایم. قرار بود شبیه این موارد را در مورد کتاب تهذیب و استبصار در برنامه ارائه بدهیم که متأسفانه به انجام نرسید.

» برخی تصوّر می‌کنند نرم‌افزار درایة النور زیر نظر حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی تولید شده است. آیا این گونه است؟نرم افزار درایة النور - نرم افزار درایه النور

◊ خیر، این گونه نیست؛ ولی باید عرض کنم که ما در مراحل مختلف تولید این نرم‌افزار، از تحقیقات معظم‌له استفاده کردیم؛ به عنوان مثال، در مرحله تصحیح اسناد، محور اصلی تصحیح ما نسخه تصحیح یا مقابله‌شده ایشان از کتب اربعه حدیثی بوده است. در تصحیح فهرست شیخ و رجال شیخ طوسی، محور اصلی ما نسخه مقابله‌شده و حواشی ایشان بوده است. در مرحله آماده‌سازی اسناد، از حواشی بسیار ذی‌قیمت و ارزشمند ایشان بر اسناد کتب اربعه استفاده کرده‌ایم. همچنین، در جای‌جای نرم‌افزار درایة النور از تحقیقات ایشان، چه تحقیقاتی که در حواشی کتب نگاشته‌اند و چه تحقیقاتی که در دروس فقه و اصول عرضه نموده‌اند، استفاده کرده‌ایم؛ ولی این نرم‌افزار هیچ‌گونه نظارت مستقیمی توسط ایشان نداشته است. البته غنا و اعتبار این نرم‌افزار، در بهره‌مندی از نکات ارزشمند ایشان است؛ ولی مسئولیت کاستی‌های این نرم‌افزار، با بنده است و صمیمانه از کسانی که این نرم‌افزار را نقد کرده و نقد خواهند کرد، تشکر می‌کنیم.

با توجّه به حجم عظیمی که انجام گرفته است، نواقص کار کم نیست و ما به نواقص کار خویش واقف هستیم و سعی داریم در نسخه‌های جدید‌تر، نواقص را تا حدّ امکان برطرف کنیم. اگر کاربران نرم‌افزار کاستی‌های آن را به ما گوشزد کنند، صمیمانه از آنها تشکر می‌نماییم و نه تنها از این امر استقبال می‌کنیم، بلکه درخواست داریم ما را در رفع نواقص این نرم‌افزار یاری رسانند. چه بسا اگر کاربران نرم‌افزار نواقص آن را به ما عرضه نکنند، نواقص از چشم ما دور بماند.

شرح‌حال هم یکی از موضوعاتی است که برخی تصوّر می‌کنند ما آنها را بر اساس نظریات حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی نوشته‌ایم. این شرح‌حال‌ها، بر اساس مبانی مورد پذیرش ایشان نگاشته شده است. ما در ارائه شرح‌حال کوتاه، مبانی مانند دلالت اکسار روایت اجلاء بر وثاقت مروی‌عنه، وثاقت مشایخ ثلاثه ابن‌ابی‌عمیر، صفوان و بزنطی، و وثاقت کسانی که محمد بن احمد‌ بن یحیی بن عمران اشعری از آنها روایت می‌کنند و توسط ابن‌ولید یا شیخ صدوق استثناء نشده‌اند و سایر مبانی مورد پذیرش ایشان را محور قرار دادیم؛ ولی یکسری از عناوین در بحث‌های حضرت آیت‌الله شبیری مورد بحث قرار نگرفته‌اند و الزاماً مواردی که در این نرم‌افزار عرضه شده است، مطابق نظرات ایشان نیست؛ ولی نظرات و مبانی کلّی ایشان، در این نرم‌افزار محور ارزیابی و شرح‌حال بوده است.

» در ارزیابی احادیث در برنامه درایة النور، از اقسام چهارگانه حدیث، «حدیث حسن» دیده نمی‌شود. دلیل این امر چیست؟

◊ از اقسام چهارگانه، یعنی: صحیح، موثق، حسن و ضعیف که در حدیث وجود دارد، سه قسم را آورده‌ایم و در ارزیابی‌ها، حدیث حسن را نداشته‌ایم. نکته اصلی، ابهاماتی است که حدیث حسن از جهت کبروی و هم از جهت تطبیقی دارد. حدیث حسن را این طور تعریف می‌کنند: امامی ممدوح، مدح معتدٌبه؛ ولی در حدّی که به وثاقت راوی نینجامد. این، تعریفی است که برای حدیث حسن عرضه شده است. این مدح معتدٌبه چیست؟ چه مقدار مدح، مدح معتدٌبه شمرده می‌شود؟ سؤال دیگر اینکه با توجّه به اینکه شرط قبول خبر وثاقت راوی است، چطور ما یک راوی را که توثیق او ثابت نشده است، می‌پذیریم؟

نرم افزار درایة النور - نرم افزار درایه النور

مرحوم محدث نوری در فایده نهم خاتمه مستدرک، این بحث را عنوان کرده‌اند و معتقدند که تفاوت روایت حسن با روایت‌های صحیح، در این نیست که در روایات حسن، وثاقت راوی احراز نشده است؛ بلکه در روایت حسن، وثاقت راوی را با حُسن ظاهر اثبات می‌کند و در روایات صحیح، توثیق صریح و شواهدی را از بیانات علماء، از جمله علّامه بحر العلوم بر مدعای خودشان ذکر می‌کنند. البته تفسیر ایشان از روایت حسن، مخالف ظاهر کلمات علماست. ظاهر کلمات علماء، این است که در روایات حسن وثاقت احراز نشده است؛ نه اینکه راه احراز وثاقت با روشی غ