نگاهی به نسخ خطی با استانداردهای کتابخانه دیجیتال

پنج شنبه, 30 شهریور 1396 ساعت 15:06
    نویسنده: حسین احمدی تنکابنی* این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

اشاره

نسخه های خطی، میراث گران بهای علمی و فرهنگی تمدن بشری است. با توجه به نیازهای عصر ارتباطات و اطلاعات، لازم است که اين دسته از منابع به درستی حفاظت شوند و برای استفاده بهتر، متناسب با فناوری و استانداردهای دیجیتال سازی، در شبکه جهانی وب ارائه شوند. در این نوشتار، ضمن تعریف نسخه خطی و بیان فهرست نویسی و استانداردهای پایگاه کتابخانه دیجیتال نسخ خطی، به معرفی مهم ترین کتابخانه های دارای نسخ خطی و فهرست های منتشر شده آنان و همچنین، مهم ترین بانک های اطلاعاتی و پایگاه های کتابخانه دیجیتال نسخ خطی به همراه بیان مزایا و اشکالات آنها پرداخته شده است. در پایان نیز طرح پایگاه جامع نسخ خطی و بخش های اصلی آن، به عنوان بهترین راهکار تجمیع اطلاعات و فهارس نسخ خطی برای ایجاد بزرگ ترین بانک اطاعات نسخه های خطی اسلامی، پیشنهاد شده است.

کلیدواژگان: نسخه خطی، دیجیتال سازی، فهرست نویسی، استانداردسازی، پایگاه کتابخانه دیجیتال.

مقدمه

سعادت انسان، در پرتو علم و آگاهی رقم می خورد. او به تجربه درک کرده است که دانایی در زیست مطلوب و سعادت بخش، نقش تعیین کننده دارد و از همه ثروت ها والاتر و برتر است. اوّلین مرحله در مسیر تحقیق و پژوهش، جمع آوری اطلاعات برای مطالعه و پردازش اطلاعات می باشد که مستلزم آشنایی با منابع، اسناد تاریخی و مدارک علمی است؛ چرا که هر پژوهش، دارای هویت جمعی است که در بستر پیشینه آن تحقیق موجود می باشد و به گستره تاریخ و جغرافیای آن علم برمی گردد و متأثر از گذشتگان و مؤثر بر آیندگان خواهد بود. بنابراین، آگاهی و آشنایی با منابع معتبر که دارای اصالت و قدمت بوده و از جامعیت و اتقان محتوا و همچنین وثاقت و شهرت علمی برخوردار باشد، ضرورت و اهمیت فوق العاده ای دارد.

نسخه های خطی و قدیمی موجود در کتابخانه ها به عنوان منابع دست اوّل، همواره مورد توجه جامعه علمی و فرهنگی جهان بوده است؛ زیرا فراگیرترین میراث علمی گذشتگان است و در راستای تعالی و رشد فرهنگ و تمدن بشر همیشه مورد توجه پژوهشگران علوم مختلف به شمار می روند. متأسفانه، هنوز در بسیاری از کتابخانه های جهان، نسخه های فراوانی وجود دارد که فهرست نویسی نشده اند و بخشی از اطلاعات فهرست شده نیز چه بسا با خطاهای فراوان همراه باشد؛ ولی با استفاده از امکانات و ابزارهای نوین فنی و قابلیت های پژوهشی برای کاربردپذیری و قابل استفاده تر کردن منابع مرجع و دست اوّل و به خصوص در حوزه نسخ خطی علوم، می توان کمک فراوان و شایسته ای به جامعه گسترده علمی و پژوهشی جهان در عصر فناوری اطلاعات ارائه نمود.

نسخه خطی

اصطلاح مخطوط یا دست نویس (manuscript) که به نسخه خطی اصلی نویسنده گفته می شود، در مقابل مطبوع یا چاپ شده استفاده می شود؛ نوشته هایی که با دست و قلم بر روی کاغذ انجام می شد و در اصطلاح به آن «نسخه» می گفتند. در علم کتابداری دست نویس ها به نوشته هایی تک نسخه گفته می شود که نویسنده آنها را تولید کرده است؛ مانند متن اثری که نویسنده ای آماده کرده تا به چاپخانه سپرده شود.

بنا به تعریفی دیگر، نخستین نسخه کتاب را که توسط پدیدآور آن اثر به رشته تحریر درمی آمد و دارای خط خوردگی و نازیبایی و بدخوان بود و بیشتر موارد به دست مؤلف نوشته می شده، پیش نویس یا «مُسوَدِّه» گویند. سپس، برای نسخه نویسی و آماده کردن پاک نویس که به آن «مُبیَضِّه» می گفتند، به کاتب سپرده می شده است تا با دقت و نظم، از روی آن، نسخه ای دیگر را بنویسد و در صورتی که نویسنده اصلی خوش خط بود و بر مفاهیم مورد نظر مسلط بود، مسوده یا نسخه اصلی خوانا و پاکیزه می بود، به عنوان نسخه اصل اثر حفظ و نگهداری می شده است. نسخه ای که خود مؤلف می نوشته است، به نام نسخه مادر، اصل یا مصدر نیز بیان می شود. مهم ترین و بهترین نسخه، همان نسخه ای است که به دست مؤلف آن اثر کتابت شده باشد و عنوان و نام اثر به همراه نام مؤلف در آن ذکر شده باشد و تمام عناصر همان گونه که مؤلف آنها را به شکل و صورت نهایی با خط و قلم خود در آن نوشته، آمده است که در برخی موارد، در یک مرحله یا چندین مرحله، تنظیم و تدوین کرده است؛ یعنی گاهی نسخه به صورت مسوده و گاهی به صورت مبیضه نوشته شده است؛ هر چند نسخه مسوده نسبت به مبیضه از اهمیت و قوت بیشتری برخوردار است؛ اما به تکامل نرسیده و مبیضه نسخه نهایی آن به شمار می رود.

نسخه نویسی یا نسخه نگاری در اسلام، مخصوص کتابت و استنساخ قرآن کریم به وجود آمد؛ ولی به تدریج در استنساخ کتب سایر علوم نیز گسترش یافت.

اهمیت نسخ خطی

نسخه های خطی به دلیل دارا بودن معلومات مختلف در گستره تاریخ و پیشینه علوم،