مقایسه روند ایجاد کتابخانه های رقمی در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی با معیارهای پذیرفته جهانی

سه شنبه, 31 شهریور 1394 ساعت 14:57
    نویسنده: مصطفی علیمرادی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

چکیده

ایجاد کتابخانه های رقمی، مبتنی بر انجام فرایندهایی است که بر پایه برخی معیارها و استاندارها صورت می گیرد. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، هم به شکل برخط و هم به شکل برون خط، کتابخانه های رقمی گوناگونی ایجاد کرده است. در این مقاله، به بررسی روندهای ایجاد کتابخانه رقمی در مرکز و مقایسه آن با ساختار استاندارد آن، پرداخته خواهد شد.

کلیدواژگان: کتابخانه رقمی، رقمی سازی، مجموعه سازی، فراداده، توزیع و عرضه متون.

شاید بتوان گفت، غرض اصلی و اولیه از ایجاد مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، اطلاع رسانی به شیوه الکترونیکی و رقمی در زمینه علوم اسلامی است. مرکز نور با هدف آسان کردن دسترسی محققان حوزوی و دانشگاهی به منابع و متون اسلامی، پژوهش هایی بر متون برگزیده و مهم حوزه های مختلف علوم اسلامی انجام داده که نتیجه آن، ساختن معجم های موضوعی، رجالی، درختواره و تخصصی بود.

فعالیت های اطلاع رسانی مرکز نور، بیشتر بر عرضه متون و کتب معتبر در حوزه علوم اسلامی و دانش های مرتبط متمرکز است. مرکز نور، گنجینه ای ارزشمند از متون و آثار گران سنگ اسلامی در قالب رقمی عرضه کرده و روش هایی برای دستیابی و بازیابی، انتخاب، سازمان دهی و نگهداری برای آن برگزیده است. بنابراین، شاید بتوان محصولات نرم افزاری این مرکز را کتابخانه رقمی خواند؛ زیرا بر اساس تعاریف موجود، کتابخانه رقمی، مجموعه ای از اطلاعات سازمان دهی شده در قالب رقمی است؛ با این ویژگی که: اطلاعات رقمی باید مبتنی بر اصول مجموعه سازی، گردآوری و یا تولید شده باشند؛ اطلاعات رقمی، باید به صورت منسجم و مناسب، نظیر دیگر منابع اطلاعاتی کتابخانه ها، توسط استفاده کنندگان قابل دسترس و بازیابی باشند؛ اطلاعات رقمی، باید در مدت زمان طولانی به عنوان منابع اطلاعاتی پایدار دسترس پذیر باشند.
(Ian H.Witten, David Bainbridge, David M. Nichols 2010, xvi)

کتابخانه های رقمی درباره راه های تازه سروکارداشتن با دانش است؛ یعنی سر و کار داشتن با نگهداری، مجموعه سازی، سازماندهی، انتشار، و دستیابی به دانش؛ نه درباره ویران کردن ساختار سنّتی منابع و قراردادن آن در یک قالب الکترونیکی؛ به عبارت دیگر، صرف رقمی سازی و عرضه متون، در یک قالب را نمی توان کتابخانه رقمی دانست؛ بلکه از شروط ایجاد کتابخانه رقمی، مجموعه سازی عرضه محتوای کتابخانه در دسته بندی ها و نظام های سازمان دهی است.

شکل1: کتابخانه رقمی، داده های پراکنده را ساختارمند و به شکل دانش عرض می کنند. (John Tillinghast , 1997)

با این فرض که محصولات نرم افزاری مرکز نور کتابخانه رقمی است، در پی آنیم که از چگونگی فرایندها و استانداردهای تولید کتابخانه دیجیتال در مرکز آگاه شویم و آن را با معیارهای پذیرفته جهانی قیاس کنیم.

برای تولید یک نرم افزار در مرکز نور، پس از تصویب طرح، مراحل ذیل طی می شود:

گردآوری و تولید اطلاعات؛ ذخیره سازی در نرم افزار یا پایگاه؛ انتشار.

تفصیل این فرایند این گونه است: تهیه کتب و محتوای متناسب با موضوع نرم افزار، پیگیری حقوق مؤلف، تولید نسخه رقمی از آثار، «حروف چینی، تصحیح فهرست، ورود اطلاعات در قالب تعیین شده در طرح و فایل سازی»، تألیف و تدوین کتاب شناسی محتوا، غنی سازی و تعریف فرمت های عمومی یا تخصصی بر متن، تحلیل و طراحی نرم افزار، تولید نرم افزار.

شکل 2: فرایند تولید یک نرم افزار کتابخانه رقمی در مرکز

کارشناسان برای ایجاد کتابخانه دیجیتال، فرایند ذیل را در نظر گرفته اند:

تهیه یا تولید محتوای رقمی؛ ذخیره سازی داده های رقمی؛ تولید یا خرید نرم افزار برای عرضه داده ها؛ مدیریت عرضه اطلاعات رقمی.

هر یک از این فرایندها، خود فرایندهای دیگر را نیز شامل می شوند. (Arora, 2001, 4)

 

شکل3: عناصر اصلی ایجاد کتابخانه رقمی (آراسته، 1389)

بنابراین، اطلاع رسانی در مرکز نور به ظاهر همسان با معیارهای تولید و عرضه اطلاعات است؛ به این معنا که فرایندی که برای نشر رقمی یک اثر در مرکز طی می شود، تقریباً همان است که در معیارهای اطلاع رسانی رواج دارد، و در واقع، با انجام ندادن این مراحل، یک کتابخانه رقمی تولید نمی شود، به عبارت دیگر، این فرایند حداقل هایی است که برای تولید نسخه های رقمی لازم است و هر ناشر رقمی، ناگزیر برای تولید و نشر اثر باید آن را اجرا کند.

مراحلی که برای تولید یک اثر در قالب رقمی طی می شود، معیارهایی و اصولی نیز دارد که غفلت از آن، از کارایی محصول می کاهد. بر اساس آنچه از ظواهر برنامه های مرکز برمی آید، شاید بتوان گفت همه استانداردهایی که در ذخیره، مدیریت و بازیابی در اطلاع رسانی به کاربرده می شود، در نرم افزارهای مرکز مشهود نیست. برای راست آزمایی این فرضیه، برخی از این معیارها آورده شده، رد و اثر آن ها در آثار مرکز پی جویی می شود.

استانداردهای تولید کتابخانه رقمی

پیش از ورود به بحث، شایسته می نماید مقصود از واژه «استاندارد» تبیین گردد. استاندارد، از لحاظ اصطلاحی به سطحی از کیفیت خاص اشیا، فعالیت ها یا مقیاس پایه گفته می شود که باید رعایت شود یا مبنای داوری قرار گیرد. فرایند استانداردسازی، هم به معنای تولید استاندارد و هم به مفهوم تطبیق با استاندارد است. (نشاط، 1386) استاندارد، در واقع، مجموعه ای از قوانین و مقررات است که توسط برخی نهادهای ذی صلاح برای استفاده سازمان ها و مؤسسات در مقیاس ملی و بین المللی وضع و تصویب می شود و ممکن است توسط دولت ها یا نهادهای علمی، از جمله برخی انجمن های حرفه ای، اجرا گردد. بعضی از استانداردها به صورت دستورالعمل ارائه می گردد و سازمان ها مجازند خود در مورد شیوه به کارگیری آن ها تصمیم بگیرند یا فقط از بخشی از آن ها استفاده کنند. نوع دیگر استاندارد، حاصل توافق است؛ نه ناشی از قانون گذاری. این نوع، غالباً روش ساده انجام کار را با درجه ای از کارآیی و حداقل هزینه ارائه می کند. (همان)

برخلاف کتابخانه های سنّتی که از استانداردهای ساده رده بندی، فهرست نویسی و نمایه سازی استفاده می کنند، استانداردهایی که برای ایجاد کتابخانه های رقمی کاربرد دارند، فنی تر و پیچیده ترند. از این رو، پذیرفتن استانداردهای بین المللی گوناگون، برای ایجاد، ذخیره سازی و اشاعه اطلاعات رقمی ضرورت دارد. (Rao, 2004)

شاید بتوان گفت منابع رقمی، با همان هدف منابع سنّتی (چاپی) ایجاد می شوند؛ یعنی هم کتابخانه های رقمی و هم کتابخانه های سنّتی، هدفشان اطلاع رسانی و انتقال داده های پوشیده در خود به خوانندگان است. بنابراین، نیاز به نظام های سازمان دهی، مانند قواعد فهرست نویسی و طرح های رده بندی، برای سازمان دهی آن ها همچنان باقی است. کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی، از ابزارهایی سنّتی برای سازمان دهی استفاده می کنند تا امکان دسترسی به منابع چاپی و غیرچاپی را فراهم آورند. قواعد فهرست نویسی انگلوامریکن، طرح های رده بندی کتابخانه کنگره و دیوی، فهرست های سرعنوان های موضوعی، اصطلاح نامه ها و دیگر ابزارها به منظور توصیف و طبقه بندی اطلاعات، از گذشته تاکنون استفاده شده و در آینده نیز به کار خواهند رفت. از سوی دیگر، کتابخانه ها نیز به گسترش و بهبود این استانداردها ادامه داده و آن ها را با محیط های اطلاعاتی و رسانه های اطلاعاتی جدید سازگار خواهند کرد. (پورتال پارس آذرخش، 2009)

شکل 4: اجزای کاربردی کتابخانه های رقمی (Pasquinelli, 2002, 5)

در ذیل، به معرفی استانداردها و تعهدنامه های سودمند در مجموعه سازی، سازمان دهی، جست وجو و بازیابی و میان کنش پذیری در کتابخانه های رقمی می پردازیم.

استانداردهای حوزه مجموعه سازی در کتابخانه های رقمی

مجموعه سازی، عبارت است از عمل یا فرایند نیازسنجی، شناسایی منابع مرتبط، ارزیابی، انتخاب، سفارش، تهیه و دسترس پذیرساختن محتوای منابع اطلاعاتی مورد نیاز جامعه کتابخانه. به منظور انجام این فرایند، تشکیل گروه های کاری در قالب کمیته های دائمی و... ضروری است. این گروه های کاری، می توانند در قالب گروهی واحد یا چندین گروه بر اساس وظایفی مشخص فعالیت کنند. (پورتال پارس آذرخش، 2009)

  • * فراداده برای نگهداری اشیای رقمی (preservation metadata standard (PREMIS).)؛
  • * فراداده های فنی برای اشیای رقمی متن ـ پایه (text technical metadata(Text MD))؛
  • * شناساگر شیء رقمی (DOI).

1. فراداده برای نگهداری اشیای رقمی: این طرح، فراداده ای مبتنی بر ایکس ام ال، به منظور ثبت فراداده های مربوط به نگهداری شیء رقمی در کتابخانه یا مجموعه رقمی توسعه یافته است. اهداف کلی ایجاد این قالب، عبارت اند از:

  • - پشتیبانی از قابلیت دوام، قابلیت ارائه، قابلیت فهم، اعتبار و شناسایی اشیای رقمی؛
  • - ارائه اطلاعات به مخازن رقمی که به آگاهی از روش نگهداری بلندمدت مواد رقمی نیاز دارند؛
  • - تأکید بر فراداده های قابل پیاده سازی؛ به شکلی که با دقت تعریف شوند و رهنمودهایی برای ایجاد، مدیریت و استفاده از آن ها فراهم گردد و به سوی جریان کاری خودکار حرکت کنند؛
  • - تضمین بی طرفی فنی. هیچ پیش فرضی درباره فناوری ها و راهبردهای نگهداری، مدیریت و ذخیره سازی فراداده ها، در نظر گرفته نشود. (طاهری، 1387)
    از ویژگی های این فراداده می توان به نمونه های ذیل اشاره کرد:
  • - منشأ را معلوم می کند (ریشه و مالک اصلی کیست؟)؛
  • - اعتبار را معلوم می کند (آیا شی ء همان است که انتظار می رود؟)؛
  • - نگهداری (چه اقداماتی برای نگهداری انجام شده است؟)؛
  • - محیط فنی (چه ابزارهای فنی مورد نیاز است؟)؛
  • - مدیریت حقوقی (چه حقوق معنوی در نظر گرفته شده است؟).

2. فراداده های فنی برای اشیای رقمی متن-پایه: طرحی فراداده ای و مبتنی بر ایکس ام ال که عناصری فراداده ای برای اشیای رقمی متن ـ پایه ارائه می دهد. این طرح بیشتر در بخش فراداده های مدیریتی استاندارد انتقال و کدگذاری فراداده ها (METS) استفاده می شود. با وجود این، می تواند به صورت مدرکی جداگانه تولید شود. این فراداده، قابلیت های ذیل را داراست:

  • - کدگذاری اطلاعات (کیفیت، سکو، نرم افزار، عامل)؛
  • - اطلاعات مربوط به نویسه ها؛
  • - زبان های شیء، قلم ها، اطلاعات مربوط به نشانه گذاری، یادداشت های متنی و پردازشی، ملزومات فنی برای چاپ و مشاهده شیء، ترتیب و نظم صفحات شیء متنی. (همان)

3. شناسگر شیء رقمی: شناساگر اشیای رقمی، نظامی برای تعیین محتوای اشیا در محیط رقمی است. نام دی.اُ.ای به هر موجودی برای استفاده در شبکه های رقمی اختصاص داده شده است. این نام ها برای فراهم کردن اطلاعات جاری (چون: این اشیا یا اطلاعاتی درباره آن ها کجای اینترنت ممکن است یافت شوند) به کار می رود. اطلاعات درباره اشیای رقمی (مانند اینکه کجا ممکن است یافت شوند)، احتمال دارد که در طی زمان دگرگون گردند؛ اما نام دی.اُ.ای آن ها تغییر نخواهند کرد. نظام دی.اُ.ای، چارچوبی برای شناخت پایدار، مدیریت محتوای فکری، مدیریت فراداده، ارتباط مشتری با فراهم آورندگان محتوا، آسان کردن تجارت الکترونیک و تواناساختن به مدیریت خودکار رسانه فراهم می کند. نام های دی.اُ.ای، ممکن است برای هر شکل از مدیریت هر داده، خواه تجاری یا غیرتجاری به کار رود. نظام دی.اُ.ای، یک استاندارد بین المللی ایزو است. استفاده از نام های دی.اُ.ای به منزله شناساگرها، مدیریت مالکیت معنوی را در محیط شبکه ای بسیار آسان تر و راحت تر می کند. (the DOI system, 2011)

این شناسگر، نظامی برای شناسایی دائمی و تبادل میان کنش پذیر مالکیت معنوی بر روی شبکه های رقمی است. اهداف این نظام عبارت اند از: فراهم کردن چارچوبی برای مدیریت محتوای الکترونیکی، برقراری پیوند میان ناشران و کاربران نهایی، و یا آسان سازی دادوستد الکترونیکی.

این کد، همانند شابک (ISBN)، برای کتاب ها و شاپا (ISSN) برای پیایندها عمل می کند و نوعی یو.آر.ال محسوب می شود. بنیاد بین المللی دی.اُ.ای به دلیل تحریم هایی که در مورد ایران اجرا می شود، حاضر به همکاری با ایران نیست. به تازگی از سوی کتابخانه ملی جمهوری اسلامی، مکاتباتی با این بنیاد صورت گرفته که ظاهراً با اختصاص این شناسگر به اشیای رقمی منتشر شده از ایران از این طریق و با مرکزیت کتابخانه ملی موافقت شده است. (طاهری، 1387)

استانداردهای حوزه سازمان دهی اشیای رقمی

اصطلاح نظام های سازمان دهی دانش، تمامی انواع طرح ها، استانداردها، فنون و ابزارهای سازمان دهی اطلاعات و توسعه مدیریت دانش را در برمی گیرد و شامل طرح های رده بندی ای هستند که منابع اطلاعاتی را در یک سطح کلی سازمان دهی می کنند؛ نظیر: کتاب ها در قفسه های کتابخانه، سرعنوان های موضوعی که دسترسی خاص تری را فراهم می نمایند، بایگانی های مستند که اشکال مختلف اطلاعاتی کلیدی (مانند: نام های جغرافیایی و اشخاص حقیقی و حقوقی) را کنترل می کنند و طرح های نوین سازمان دهی (از جمله شبکه های معنایی و هستی شناسی ها). از آنجا که این نظام ها به سازمان دهی اطلاعات می پردازند، قلب محیط های اطلاعاتی و مراکز اطلاع رسانی محسوب می گردند. هدف اصلی نظام های سازمان دهی دانش، آسان سازی و سرعت بخشیِ دسترسی و بازیابی و مدیریت مجموعه هاست. این نظام ها به منزله پلی میان نیازهای اطلاعاتی کاربران و منابع اطلاعاتی هستند و کاربران را قادر می سازند یک شیء محتوایی را بدون اطلاع قبلی از وجود آن، شناسایی و بازیابی کنند؛ خواه از طریق مرور (مثلاً موضوعات یک پایگاه) و یا جست وجوی مستقیم (مانند استفاده از موتور کاوش آن پایگاه).

* فراداده: اطلاعات ساختارمند که برای یافتن، دسترسی و استفاده و مدیریت منابع اطلاعات، به گونه ابتدایی در محیط رقمی هستند، فراداده نام دارند. شاکله فراداده، متشکل از مجموعه ای از عناصر از پیش تعریف شده است که دربردارنده اطلاعات درباره یک منبع می باشد. (Vellucci 2003, 417) مهم ترین فراداده ها برای سازمان دهی کتابخانه های رقمی را این گونه می توان بر شمرد:

  • • فراداده های حوزه کتابشناختی (Bibliographic Metadata):
    • - طرح فراداده هسته دابلین (Dublin Core Metadata)؛
    • - قالب فراداده ای مارک 21 در بستر زبان نشانه گذاری گسترش پذیر (MARCXML)؛
    • - قالب فراداده ای کتاب شناختی بیب تکس (BibTeX)؛
    • - قالب فراداده ای کتاب شناختی اندنوت (EndNote)؛
  • • طرح فراداده ای توصیف شیء (MODS)؛
  • • طرح فراداده ای توصیف مستند (MADS)؛
  • • نقشه های منابع اطلاعاتی مبتنی بر ایکس.ام.ال (XTM).

* هسته دابلین: استاندارد فراداده ای هسته دابلین، طرحی بین المللی و میان رشته ای است که مجموعه عناصری ساده و کارآمد برای توصیف طیف گسترده ای از منابع اطلاعاتی شبکه ای ارائه می دهد. پدیدآمدن این قالب فراداده ای، مانند دیگر قالب های فراداده ای، برخاسته از اهداف و نیازهایی بوده که توسعه دهندگان و پدیدآورندگان آن در نظر داشته اند. این طرح استاندارد، دو سطح دارد: ساده و ویژه (مقید به توضیح گرها). سطح ساده شامل پانزده عنصر، و سطح ویژه در قیاس با سطح ساده هفت عنصر (مخاطب، منشأ (ریشه)، نگه دارنده حقوق) بیشتر دارد؛ یعنی شامل بیست ودو عنصر است. هسته دابلین، همچنین دارای گروهی از توضیح گرها (پالایش های عنصر و طرح های کدگذاری عنصر) است که عناصر را از لحاظ معناشناختی به منظور فرایند کشف منبع پالایش می کنند. مباحث مربوط به معناشناختی عناصر هسته دابلین، توسط گروهی از متخصصان رشته های کتابداری و اطلاع رسانی، علم رایانه، کدگذاری متن، جامعه موزه ها و دیگر حوزه های مرتبط پرداخته شده است.

* عناصر فراداده ای هسته دابلین در بستر زبان نشانه گذاری گسترش پذیر (DCMIXML): امکان تولید پیشینه های فراداده ای هسته دابلین، هم در سطح ساده و هم در سطح همراه با توضیح گر در بستر نحوی زبان نشانه گذاری گسترش پذیر وجود دارد. بدین منظور، یک تعریف نوع مدرک (DTD) و یک فرانما (Schema) برای اعتبارسنجی پیشینه های تولیدشده و کمک به ویرایش و ترجمه آن ها در سطح ساده، و یک فرانما برای سطح همراه با توضیح گر، فراهم شده است.

همچنین، برای سهولت ایجاد پیشینه ها در قالب ایکس.ام.ال، راهنمای پیاده سازی هسته دابلین در ایکس.ام.ال، به صورت گام به گام و کاربردی روش های پیاده سازی پیشینه های فراداده ای هسته دابلین در بستر زبان نشانه گذاری گسترش پذیر را، هم در سطح ساده و هم سطح ویژه آموزش می دهد. این راهنما به طور مرتب روزآمد شده و آخرین روزآمدسازی آن در سطح ویژه مربوط به سال 2008م است؛ (طاهری، 1387)

* قالب فراداده ای مارک 21 در بستر زبان نشانه گذاری گسترش پذیر: دفتر استانداردهای مارک و توسعه شبکه کتابخانه کنگره، در حال گسترش چارچوبی برای پیاده سازی داده های مارک در محیط زبان نشانه گذاری گسترش پذیر است. انعطاف پذیری و گسترش پذیری این چارچوب، امکان پاسخ گویی به نیازهای مختلف و خاص را برای کاربران فراهم می کند. این چارچوب، خود شامل: طرح ها، نرم افزارها و الگوهای از پیش تعریف شده ای است.

* قالب فراداده ای بیب تکس: نرم افزاری برای مدیریت ارجاع برای ساختن فهرستی از ارجاعات است. این ابزار بیب تکس نوعاً با نظام مند کردن اسناد لاتکس به کار می رود. بیب تکس با جداکردن اطلاعات کتاب شناختی از عرضه این اطلاعات، و جدانمودن محتوا و عرضه یا سبک، اسناد منابع را آسان می کند. (BibTeX, 2011)

* قالب فراداده ای اندنوت: اندنوت، از محصولات شرکت تامسون رویترز است که نرم افزارهای استاندارد برای نشر و مدیریت کتابشناسی هاست. اندنوت، در دو شکل وبی و دستکتاپی عرضه شده است.

* طرح فراداده ای توصیف شیء (MODS): این طرح برای مجموعه عناصر کتاب شناختی که با اهداف گوناگون، به خصوص کاربردهای کتابخانه ای استفاده می شوند، تهیه شده است؛ به عنوان یک طرح زبان نشانه گذاری گسترش پذیر، امکان انتقال داده های کتاب شناختی گزیده از پیشینه های مارک موجود، نیز توانایی ایجاد پیشینه های توصیف برای منابع جدید را فراهم می آورد. طرح یادشده بخشی از مناطق (فیلدهای) مارک 21 را که برای فهرست نویسی منابع الکترونیکی، به ویژه منابع شبکه ای لازم است، شامل شده و از برچسب های زبان ـ پایه بیش از برچسب های عددی استفاده می کند. همچنین، با دیگر طرح ها و ابزارهای مارک در قالب زبان نشانه گذاری گسترش پذیر که از طریق پایگاه مارک دسترس پذیرند، سازگار است. هدف اصلی از تدوین این طرح، ارائه قالبی مناسب برای سازمان دهی منابع الکترونیکی بر مبنای فرمت مارک 21 است. با توجه به بستر نحوی طرح، فراداده های ایجادشده بر اساس آن می توانند در یک منبع الکترونیکی جاسازی شده و باعث دسترس پذیری آن منبع از طریق ابزارهای کاوش عمومی وب و یا به طور کلی، نمایه سازی فراداده ها همراه با متن منبع گردند.

* طرح فراداده ای توصیف مستند (MADS): طرح فراداده ای توصیف مستند، برای مجموعه عناصر مستندی که در تهیه پیشینه های فراداده ای به منظور توصیف افراد حقیقی و حقوقی، رویدادهای مهم و شناسه های موضوعی و جغرافیایی، به کار می روند و با هدف پیاده سازی قالب مستندات مارک 21 در بستر نحوی زبان نشانه گذاری گسترش پذیر و استفاده از مزایای این محیط توسعه یافته است. امکان جاسازی پیشینه های ایجادشده بر مبنای این استاندارد نیز در متن منابع الکترونیکی وجود دارد. ویژگی مذکور می تواند برخی از ارزش های پایگاه های اطلاعاتی ارجاعی، مانند کنترل مستندات را در پی داشته باشد. ارتباط بین عناصر پیشینه های کتاب شناختی و پیشینه های مرتبط در قالب مستندات نیز به آسانی و در محیطی منعطف تر امکان پذیر است. این طرح نیز محصول دفتر استانداردهای مارک و توسعه شبکه و برخی متخصصان علاقه مند به قالب مارک شمرده می شود.

* نقشه های منابع اطلاعاتی مبتنی بر ایکس.ام.ال(XTML): یکی از استانداردهای حوزه اشیای رقمی، ایکس.تی.ام.ال است که محصولی از گروه مسئول تاپیک مپس (TopicMaps.Org )AG)) به شمار می آید. خاستگاه الگوی نقشه های منابع اطلاعاتی، به سال 1993م برمی گردد؛ زمانی که نخست به منزله سند کاری در بافت گروه داونپورت بیان شد. این الگو بعدها در بافت مؤسسه پژوهشی جی.سی.آی (GCA) (موسوم به آی.ئی.دی آلیانس (IDE Alliance))، در فعالیتی به نام قراردادهایی برای کاربرد هی تایم (HyTime) طی مسیر کرد و بعد از آن، به گونه ای مستقل گسترش یافت. در اوایل سال 2000م، بعد از سال ها تلاش مداوم توسط یک گروه بین المللی، الگوی نقشه های منابع اطلاعاتی برای نخستین بار به مثابه استانداردی بین المللی (ISO/IEC,13250,2000) رسمیت یافت. سپس به منظور گسترش کاربردپذیری الگو در دنیا و درک پتانسیل آن برای بهبود، یافت پذیری و مدیریت پذیری اطلاعات تاپیک مپس تأسیس شد.

* فراداده های مبتنی بر ایکس.ام.ال برای تصاویر (MIX): دفتر استانداردهای مارک و توسعه شبکه، با همکاری کمیته استانداردهای فراداده ای و دیگر متخصصان علاقه مند، فرانما (شاکله) ایکس.ام.ال برای مدیریت مجموعه تصاویر رقمی را گسترش می دهند. این فرانما، قالبی برای مبادله و یا ذخیره سازی داده های معیّن، در فرهنگ داده ها- فراداده های فنی برای تصاویر ثابت رقمی (ANSI/NISO Z39,87-2006) فراهم می کنند. فرانمای یادشده، در حال حاضر، به فراداده مبتنی بر ایکس.ام.ال برای تصاویر مربوط به سازمان استانداردهای اطلاعات ملی (NISO) ارجاع می دهد. فراداده های مبتنی بر ایکس.ام.ال برای تصاویر با استفاده از زبان فرانمای ایکس.ام.ال مربوط به کنسرسیوم وب بیان می گردد. و به وسیله دفتر استانداردهای مارک و توسعه شبکه به سفارش سازمان استانداردهای اطلاعات ملی (NISO)، با دروندادی از کاربران نگهداری می شود. (طاهری، 1387)

استانداردهای حوزه جست و جو و بازیابی

شاید مهم ترین تفاوت میان کتابخانه های سنّتی و کتابخانه های دیجیتالی، مبحث اشاعه باشد. کتابخانه های سنّتی، سازمان هایی منفعل هستند که کاربران برای استفاده از امکانات و منابع آن، ناچار به مراجعه به این سازمان ها هستند؛ اما کتابخانه دیجیتال باید نقش یک سازمان فعال و اقتصادی را ایفا کند. نرم افزارهای کتابخانه دیجیتالی، به سویی حرکت می کنند که در کمترین زمان ممکن کارآمدترین و مؤثرترین پاسخ را در اختیار کاربران خود قرار دهند. برای رسیدن به این هدف، نظام بازیابی اطلاعات و به طور اخص، موضوع جستجو، امروزه به یکی از مهم ترین بخش های کتابخانه دیجیتالی تبدیل شده است. در حقیقت، تا کاربر نتواند پاسخ مؤثر و دقیق خود را از یک کتابخانه دیجیتالی دریافت کند، هیچ گاه نمی تواند از چنین نظامی احساس رضایت داشته باشد. از این رو، موضوع جست وجو و امکاناتی که هر روزه به این مقوله اضافه می شود، به سرعت در حال پیشرفت و دگرگونی است. ورود اصطلاح نامه ها و فرهنگ واژگان و بحث داده کاوی در مقوله جست وجو، تغییر در روش های جست وجو، جست وجوهای مفهومی، دگرگونی ها در فرآیند نمایش نتایج جست وجو و موارد دیگر، همه گواه این است که جست وجو امروزه از یک ابزار فراتر رفته و به یک علم تبدیل شده است و اساساً در مدیریت اطلاعات، نقش کلیدی و قابل توجهی را ایفا می کند. در نرم افزارهای پایگاه داده ها، فرایند جست وجوی یک مدخل، کلیدواژه یا عبارات جست وجو نام دارد و ممکن است، [در برخی انواع جست وجو] برای نمونه، از چندین کلیدواژه که با عملگرهای منطق بولی چون: «و»، «یا» و «و نه» به هم متصل می شوند، استفاده شود.

جست وجو، گاه به گونه کنترل شده است که از طریق مرور نمایگان و رده بندی ها و مجموعه ای از داده های هسته تحقق می یابد و گاهی نیز غیرکنترل شده و از طریق موتورهای جست وجو انجام می گیرد. همچنین، شیوه های بازیابی اطلاعات را می توان در نگاه کلی، به دو دسته: نظام های مبتنی بر انطباق مطلق و نظام های مبتنی بر انطباق نسبی، تقسیم کرد. فنون انطباق مطلق، در حال حاضر، در بسیاری از نظام های سنّتی بازیابی اطلاعات مورد استفاده قرار می گیرد. پرس