چکیده

گسترش فنّاوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در سال‌های اخیر، بسیاری از فرایندهای پژوهش علمی را متحوّل کرده است. یکی از مهمّ‌ترین حوزه‌هایی که تحت‌تأثیر این تحوّل قرار گرفته، مدیریت منابع و استناددهی علمی است. روش‌های سنّتی استناددهی به دلیل وابستگی به ورود دستی اطّلاعات، احتمال بالای خطا و پیچیدگی استانداردهای مختلف ارجاع، همواره یکی از چالش‌های اصلی پژوهشگران بوده‌اند (اندرسون، ۲۰۱۹). در این میان، سامانه‌های مدیریت منابع مانند پژوهیار می‌توانند با بهره‌گیری از فنّاوری‌های هوش مصنوعی، بسیاری از مشکلات پژوهشگران را برطرف کنند. پژوهیار به عنوان یک نرم‌افزار بومی مدیریت منابع علمی، ظرفیت بالایی برای حرکت به‌سوی پژوهش هوشمند دارد. این مقاله با رویکردی تحلیلی، نقش هوش مصنوعی در آینده استناددهی علمی و جایگاه پژوهیار را در تحوّل پژوهش دانشگاهی ایران بررسی می‌کند.

اشاره

هوش مصنوعی در سال‌های اخیر، شیوه تولید، سازمان‌دهی و بهره‌برداری از دانش را دگرگون کرده و کتابخانه‌های دیجیتال نیز از این تحوّل بی‌نصیب نمانده‌اند. «کتابخانه دیجیتال نور» (نورلایب) به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های تخصّصی علوم اسلامی و علوم انسانی، طیّ سال‌های گذشته با بهره‌گیری از فنّاوری‌های هوش مصنوعی، گام‌های مهمی در هوشمندسازی خدمات پژوهشی برداشته است. در همین راستا، گفت‌وگویی را با جناب مهندس احمد ربیعی‌زاده، معاون فنّی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی ترتیب دادیم که امید است مورداستفاده خوانندگان و علاقه‌مندان این مباحث قرار گیرد.

در این گفت‌وگو، ضمن مرور روند شکل‌گیری و توسعه نورلایب، به مهمّ‌ترین کاربردهای هوش مصنوعی در پردازش و غنی‌سازی متون، بازیابی هوشمند اطّلاعات، تحلیل استنادات، پیونددهی منابع، تولید محتوای علمی و طراحی سامانه‌های گفت‌وگوی هوشمند پرداخته می‌شود. همچنین، چشم‌انداز توسعه دستیارهای پژوهشی مبتنی بر هوش مصنوعی، شخصی‌سازی محیط پژوهش، بهره‌گیری از عامل‌های هوشمند (AI Agents) و امکان تعامل طبیعی پژوهشگر با منابع علمی، از دیگر محورهای این مصاحبه است.

در پایان نیز با تأکید بر ضرورت رعایت اخلاق پژوهش، اعتبارسنجی علمی و ارتقای سواد هوش مصنوعی، فرصت‌ها و چالش‌های به‌کارگیری این فنّاوری در پژوهش‌های علوم اسلامی و علوم انسانی مورد بررسی قرار می‌گیرد. این گفت‌وگو تصویری روشن از مسیر تحوّل کتابخانه‌های دیجیتال و آینده پژوهش در عصر هوش مصنوعی ارائه می‌دهد.

اشاره

پایگاه کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب)، بخشی مهم از زیست‌بوم پژوهشی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی است. این پایگاه با هدف افزایش کیفیت، سرعت و عمق پژوهش، ضمن دیجیتال‌سازی و عرضه هزاران جلد کتاب در حوزه علوم اسلامی و انسانی، مجموعه‌ای از خدمات پیشرفته مبتنی بر فنّاوری‌های نوین اطّلاعاتی و هوش مصنوعی را ارائه می‌دهد. در این مقاله، به معرّفی قابلیت‌های مهم نورلایب پرداخته می‌شود. هدف از این نوشتار، ارائه تصویری جامع، دقیق و به‌روز از قابلیت‌های نورلایب به‌منظور بهره‌مندی هرچه بیشتر جامعه علمی و پژوهشی کشور از این منبع ارزشمند است.

اشاره

کتابخانه‌های دیجیتال در سال‌های اخیر، به یکی از مهمّ‌ترین زیرساخت‌های پژوهشی تبدیل شده‌اند و نقش قابل‌توجّهی در تسهیل دسترسی پژوهشگران به منابع علمی ایفا می‌کنند. در این گفت‌وگو، به بررسی ظرفیت‌ها و مزایای کتابخانه‌های دیجیتال، چالش‌های پیش روی سامانه «نورلایب»، ضرورت توسعه خدمات فراداده‌ای، بهبود امکانات جست‌وجو و نقش هوش مصنوعی در آینده این سامانه پرداخته‌ایم. حجّت‌الاسلام والمسلمین سرخه‌ای با تأکید بر حفظ روش‌های سنّتی جست‌وجو در کنار بهره‌گیری از فنّاوری‌های نوین، پیشنهادهایی برای ارتقاء کیفیت خدمات و افزایش رضایت کاربران ارائه می‌کند.

مهندس احسان سرخه‌ای، عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (گروه قرآن‌پژوهی) و مدیر پایگاه اطّلاع‌رسانی کتابخانه‌های ایران، با پیشینه‌ای غنی در حوزه فنّاوری اطّلاعات و پژوهش‌های اسلامی، از کاربران قدیمی محصولات مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) هستند و سیر تحوّلات این مرکز را از نزدیک نظاره کرده‌اند. در همین راستا، گفت‌وگویی را با ایشان ارائه می‌کنیم که امید است مورداستفاده خوانندگان قرار گیرد.

اشاره

نشست علمی «تولید نرم‌افزارهای هوشمند بی‌نیاز از برنامه‌نویسی (Low-Code)، با تمرکز بر نمونه موردی: ربات هوشمند قرآن»، به بررسی تحوّلی نوین در نسبت میان فنّاوری‌های هوشمند و تولید محتوای دینی پرداخت. در این نشست، مهندس سید صابر طباطبایی یزدی با تبیین معماری‌های باز و مشارکتی، نشان داد که چگونه ابزارهای ساده، امّا درست‌طراحی‌شده می‌توانند از سطح یک نرم‌افزار شخصی فراتر رفته و به یک اکوسیستم زنده و پویا برای تولید، بازنشر و بومی‌سازی محتوا تبدیل شوند.

محور اصلی بحث، انتقال نقش کاربران از «مصرف‌کننده محتوا» به «سازنده ابزار» است؛ رویکردی که با تکیه بر ربات‌سازها، معماری‌های بدون پایگاه داده، سامانه‌های خودکار تولید متن، ترجمه و توزیع چندزبانه محتوا، امکان مشارکت گسترده طلّاب، پژوهشگران و فعّالان فرهنگی را بدون نیاز به دانش تخصّصی برنامه‌نویسی فراهم می‌کند. همچنین، ظرفیت هوش مصنوعی در احیای متون دینی، پاسخ‌گویی به سؤالات روز جوانان جهان و افزایش ضریب دیده‌شدن محتوای اصیل اسلامی در فضای وب، مورد تحلیل قرار گرفت. این نشست، افقی تازه از هم‌افزایی میان علوم انسانی اسلامی و فنّاوری‌های نوین را ترسیم کرد که می‌تواند الگوی عملی برای تولید هوشمند، کم‌هزینه و مقیاس‌پذیر محتوای دینی در زیست‌بوم دیجیتال باشد.

این نشست علمی، در تاریخ ۱۶ مهر ۱۴۰۴ در حاشیه نمایشگاه دستاوردهای فنّاورانه علوم انسانی و اسلامی دیجیتال در قم در محلّ مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی برگزار شده است.

اشاره

نشست علمی «تشکیل هوشمند پرونده‌های حدیثی و شبکه احادیث با کاربست هوش مصنوعی»، روز چهارشنبه ۱۶ مهرماه ۱۴۰۴ با ارائه حجّت‌الاسلام والمسلمین علیرضا شهبازی برگزار شد. این نشست که در حاشیه «نمایشگاه دستاوردهای فنّاورانه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال» برگزار گردید، یکی از چهار نشست علمی تخصّصی این رویداد بود؛ نمایشگاهی که با هدف ارائه آخرین پیشرفت‌ها و دستاوردهای فنّاورانه در حوزه علوم اسلامی و انسانی و فنّاوری‌های دیجیتال نوین و نیز ایجاد بستری برای گفت‌وگوی علمی و تخصّصی میان پژوهشگران و فعّالان این عرصه، برگزار شد.

در این جلسه، سخنران به معرّفی «پیکره حدیثی رضوان» پرداخت؛ پیکره‌ای جامع که بالغ بر یک میلیون و دویست هزار حدیث از فریقین را در برمی‌گیرد و با استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی، به‌صورت هوشمند پردازش، تحلیل و کارآمد شده است. در این پیکره، متون حدیثی همراه با تفکیک سند و متن، تطبیق منابع، تحلیل‌های رجالی و قابلیت‌های استنتاجی ارائه می‌شود و زمینه شکل‌گیری پرونده‌های هوشمند حدیثی و شبکه‌های ارتباطی میان احادیث و راویان را فراهم می‌سازد. «سامانه حدیثی ثقات» و رابطه آن با «رضوان»، از دیگر مطالب ارائه شده در این نشست علمی بود.

این دو پروژه و سایر طرح‌های مشابه، حاصل تلاش پژوهشگران مؤسّسه ناصر جامع مجتهد (نجم) است؛ مؤسّسه‌ای که از شهریور ۱۳۹۷ به‌صورت غیررسمی با هدف به‌کارگیری مرزهای فنّاوری «هوش مصنوعی توضیح‌پذیر» در فرآیند اجتهاد آغاز به کار کرده است و امروز نقشی پیشرو در توسعه ابزارهای هوشمند علوم اسلامی ایفا می‌کند.

آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی تحلیلی و بازپرداخته از سخنان ارائه‌شده در این نشست است.

اشاره

در بخش جنبی اولین همایش علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، نشست تخصّصی با ارائه جناب مهندس علی دانش، مدیر اداره پردازش هوشمند نور، به‌منظور معرّفی دستاوردهای آزمایشگاه هوش مصنوعی نور برگزار شد. در پایان این جلسه، به سؤالات حاضران پاسخ داده شد.

آنچه در این نوشتار می‌آید، گزارشی است اجمالی از این نشست علمی که امید است برای خوانندگان عزیز مفید باشد. این گزارش در چهار بخش کلی: «معرّفی مرکز نور»، «پیشینه محصولات فنّاورانه نور»، «تازه‌ترین دستاوردها» و «چشم‌اندازها و فعّالیت‌های آتی نور در حوزه هوش مصنوعی» تهیه و تنظیم شده است.

چکیده

رایانه و فنّاوری‌های وابسته به آن، به‌ویژه هوش مصنوعی، از بزرگ‌ترین دستاوردهای بشر معاصر به شمار می‌آیند. این پدیده‌ها، توانایی انسان در فهم و شبیه‌سازی فرآیندهای ذهنی و رفتاری را به نمایش گذاشته‌اند و بسیاری را به این پرسش واداشته‌اند که آیا مرزی واقعی میان انسان و ماشین وجود دارد؟ مقاله حاضر، با رویکردی تطبیقی و میان‌رشته‌ای، به بررسی تفاوت‌های بنیادین میان «انسانِ آفرینش‌یافته از سوی خداوند» و «ماشینِ ساخته‌شده به دست بشر» می‌پردازد.

در این راستا، ابتداء توانایی‌های وجودی انسان مانند: آگاهی، اراده، خلاقیت و معنویت مورد تحلیل قرار گرفته و سپس، نشان داده می‌شود که رایانه و هوش مصنوعی، هرچند از انسان الهام گرفته و در حوزه‌هایی چون: دقّت، سرعت و پردازشِ داده از او پیشی گرفته‌اند، امّا فاقد جوهر آگاهی، احساس، اختیار و اخلاق‌اند.

در پایان، نتیجه گرفته می‌شود که انسان، موجودی الهی با ابعاد مادّی و روحانی است و هیچ مصنوعی، هر اندازه پیشرفته، نمی‌تواند جایگزین او شود؛ زیرا روح خدا در انسان دمیده شده و همین عنصر، مرز نهایی میان آفرینش الهی و ساخت بشر است.

اشاره

برگزاری «دوره آشنایی با هوش مصنوعی» در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) که توسط حجّت‌الاسلام‌والمسلمین احمد شجاعی‌فر، کارشناس کتابخانه‌های دیجیتال نور ارائه شد، ما را بر آن داشت تا خلاصه‌ای از مباحث مطرح‌شده در این جلسات ارزنده و کاربردی را خدمت خوانندگان فرهیخته فصلنامه ره‌آورد نور ارائه دهیم.

در این نوشتار، با چیستی لغوی، تعریف اصطلاحی، بنیان علمی (ارتباط با سایر علوم)، تاریخچه، فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی آشنا می‌شویم. در ادامه، خلاصه‌ای از این مطالب، با اندکی ویرایش و اصلاح، به خوانندگان عزیز ارائه می‌شود.

چکیده

این مقاله، به تحلیل مسیر تحوّل حدیث‌پژوهی در بستر فنّاوری‌های نوین می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه هوش مصنوعی توانسته پژوهش در متون روایی را از مرحله جست‌وجوی سنّتی واژه‌محور به تعامل معنایی و گفت‌وگویی ارتقاء دهد. تمرکز پژوهش، بر سامانه «گفت‌وگو با احادیث نور» است که با بهره‌گیری از پردازش زبان طبیعی و جست‌وجوی معنایی، امکان طرح پرسش به زبان طبیعی و دریافت پاسخ مستند را فراهم می‌سازد.

در این نوشتار، سعی شده با بررسی ظرفیت‌ها و چالش‌های این سامانه، ضرورت حرکت به سوی چت‌بات حدیثی تخصّصی، با رویکردی میان‌رشته‌ای تبیین شود. همچنین در پایان، مدل پیشنهادی برای تکامل ایمن و علمی این سامانه ارائه شده که بر ترکیب سه مؤلّفه: بازیابی معنایی، استدلال تبیینی و اعتبارسنجی نقلی استوار است؛ مدلی که می‌تواند مبنایی برای شکل‌گیری نسل جدید دستیارهای پژوهشی هوش مصنوعی در علوم اسلامی باشد.