کاربرد هوش مصنوعی در نرم‌افزار درایة النور

دوشنبه, 26 اسفند 1398 ساعت 13:15
    نویسنده: فریدون سبحانی* این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
این مورد را ارزیابی کنید
(2 رای‌ها)

اشاره

هوش مصنوعی، شاخه‌ای در علوم رایانه است. در هوش مصنوعی، یک سیستم خبره رایانه‌ای، توانایی تصمیم‌سازی یک انسان خبره را شبیه‌سازی می‌کند. بر اساس فناوری هوش مصنوعی، سیستم خبره اطلاعاتی علم رجال، بعد از مشخص شدن اهداف، روش‌ها، موانع و مشکلات تحقیق رجالی، با استخراج قوانین از میان منابع موجود و انجام پژوهش‌های اوّلیه، ایجاد فرمت‌های تخصصی بر منابع و به دست آوردن واحدهای مختلف اطلاعاتی و ساختن زیرسیستم‌ها، به شناسایی و تعیین هویت افرادِ واقع‌شده در سلسله سند احادیث می‌پردازد و با جمع‌آوری اعتبار افرادِ موجود در سند، به صحت و سقم و ضعیف و قوی بودن سند حکم می‌کند. این مدل پردازه‌ای، در نرم‌افزار درایة النور طراحی و پیاده‌سازی شده است که نسخه دوم آن، در حال تولید می‌باشد.

کلیدواژگان: هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات، سیستم خبره، پردازش زبان طبیعی، درایة النور، علم رجال.

مقدمه

بسیاری از جوانب زندگی امروزه بشر، با حضور دائمی فناوری‌های هوش مصنوعی آمیخته شده است؛ از دستیارهای صوتی اپل و آمازون گرفته تا فناوری‌های بنیادی‌تر، مانند الگوریتم‌های رفتاری و خودروهای خودران. اینها فقط چند نمونه از هزاران کاربرد روزمره هوش مصنوعی هستند.

با وجود پیشرفت‌های شگفت‌انگیزی که تا کنون در حوزه هوش مصنوعی به دست آمده، این فناوری هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد. بشر امروز در مرحله یادگیری ماشینی عصر دیجیتال به سر می‌برد و با انواع تکامل‌یافته هوش مصنوعی که در فیلم‌های علمی ـ تخیلی به تصویر کشیده می‌شود، فاصله بسیاری دارد. بسیاری از فناوری‌هایی که این روزها ادعا می‌شود بر پایه هوش مصنوعی ساخته شده‌اند، فاقد سیستم هوش مصنوعی حقیقی هستند و فقط به نمایی محدود از این سیستم دسترسی دارند. سیستم‌های‌ هوش مصنوعی حقیقی، قادرند بدون وابستگی به الگوریتم‌های رفتاری از پیش تعیین‌شده، دست به یادگیری بزنند و آگاه‌تر شوند. این قبیل سیستم‌ها، به مرور زمان، هوشمندتر می‌شوند و دانش گسترده‌تری کسب می‌کنند.

دانشمندان علوم رایانه پیش‌بینی می‌کنند که فناوری‌های هوش مصنوعی، در پی راه‌اندازی رایانه‌های کوانتومی هوشمندتر و انسان‌گونه‌تر خواهند شد. رایانه‌های کوانتومی، قادرند پیچیده‌ترین معماهای زندگی بشر را در زمینه‌‌های مختلف، از مسائل مربوط به محیط ‌زیست گرفته تا ناشناخته‌های کیهانی حل کنند؛ حتی زمانی فراخواهد رسید که این رایانه‌ها به مغز متفکر ماشین‌های ابرانسان تبدیل خواهند شد. رایانه‌های کوانتومی، حتی قادرند پیشرفته‌ترین الگوریتم‌های رمزنگاری کنونی را به دلیل قدرت پردازشی شگفت‌انگیزشان به‌سهولت رمزگشایی کنند. حال، اگر رایانه‌های کوانتومی پیش از تقویت و مقاوم‌سازی الگوریتم‌های رمزنگاری کنونی به بهره‌برداری برسند، چه بر سر اطلاعات امنیتی دولت‌ها خواهد آمد؟

همان‌طورکه گفته شد، فناوری‌های هوش مصنوعی که امروزه با آنها سروکار داریم، در واقع، نرم‌افزارهای پیشرفته یادگیری ماشینی هستند. الگوریتم‌های رفتاری این نرم‌افزارها قادرند خودشان را با سلیقه کاربرانشان مطابقت دهند. این فناوری‌ها با وجود کاربردهای فراوانی که دارند، به معنای واقعی کلمه، هوشمندتر نمی‌شوند؛ بلکه فقط مهارت‌ها و قابلیت‌هایشان بر پایه ‌حجم انبوهی از داده‌ها تقویت می‌شود.

هوش مصنوعی

هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) یا (AI)، فناوری و شاخه‌ای در علوم رایانه است که به مطالعه و توسعه نرم‌افزار و دستگاه‌های هوشمند می‌پردازد. کتب و محققان برجسته هوش مصنوعی، این رشته را با عبارت «مطالعه و طراحی عناصر هوشمند» توصیف می‌کنند که در آن، یک عنصر یا عامل هوشمند سیستمی است که محیط را درک کرده، اقداماتی را برای حداکثر کردن احتمال موفقیت خود انجام می‌دهد.

هوش مصنوعی، اکنون در خدمت توسعه علوم رایانه نیز هست. زبان‌های برنامه‌نویسی پیشرفته که توسعه ابزارهای هوشمند را ممکن ساخته‌اند، پایگاه‌های داده‌ای پیشرفته، موتورهای جست‌وجو و بسیاری نرم‌افزارها و ماشین‌ها، از نتایج پژوهش‌های برآمده از هوش مصنوعی بوده‌اند.

شاخه‌های هوش مصنوعی در دانش رایانه

شاخه‌های گوناگونی از هوش مصنوعی، در دانش‌های رایانه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرند. برخی این شاخه‌ها عبارت‌اند از:

1. یادگیری ماشین

یادگیری ماشین (Machine Learning)، شاخه‌ای از هوش مصنوعی است که به مطالعه و ساخت سیستم‌هایی با قابلیت یادگیری از داده‌ها می‌پردازد؛ به طور مثال، به کمک سیستم یادگیری ماشین می‌توان یک سیستم مدیریت ایمیل را آموزش داد تا پیام‌های هرزنامه را از دیگر پیام‌ها تشخیص دهد. این سیستم، پس از یادگیری می‌تواند به دسته‌بندی ایمیل‌های جدید به هرزنامه و غیر آن بپردازد.

مسئله اصلی در یادگیری ماشین، عرضه و کلی‌سازی است. عرضه نمونه‌های داده‌ای و توابعی که بر اساس این نمونه‌ها ارزیابی می‌شوند، همگی بخشی از سیستم‌های یادگیری ماشین هستند. کلی‌سازی، به معنای این قابلیت است که سیستم روی نمونه‌های داده‌ای نادیده نیز به‌خوبی عمل خواهد کرد. شرایطی که تحت آنها بتوان این مسئله را تضمین کرد، از موضوعات اصلی مطالعه در زیرمجموعه نظریه یادگیری محاسباتی است.

انواع گسترده‌ای از فعالیت‌ها و کاربردهای موفق یادگیری ماشین وجود دارد. تشخیص اپتیکال کاراکتر که در آن کاراکترهای چاپی به صورت خودکار و بر اساس نمونه‌های قبلی شناخته می‌شوند، مثالی سنّتی از یادگیری دستگاه است.

2. بینایی ماشین

بینایی ماشین (Machine Vision)، فناوری و روش‌های مورد استفاده برای بهبود شناسایی و تحلیل خودکار مبتنی بر تصویر در کاربردهایی مانند: بازرسی خودکار، کنترل روند و هدایت روبات در صنعت است. حوزه بینایی ماشین، بسیار گسترده است. کاربرد اصلی بینایی ماشین در بازرسی خودکار و هدایت روبات‌های صنعتی است. همچنین، برخی کاربردهای رایج بینایی ماشین در: تضمین کیفیت، دسته‌بندی، کار با مواد، هدایت روبات‌ها و اندازه‌گیری نوری است.

3. پردازش زبان طبیعی

پردازش زبان طبیعی (Natural Language Processing)، یکی از حوزه‌های علوم رایانه، هوش مصنوعی و زبان‌شناسی است که به تعامل رایانه و زبان انسان (طبیعی) می‌پردازد. از این منظر، پردازش زبان طبیعی به حوزه تعامل انسان ـ رایانه مربوط می‌شود. بسیاری از چالش‌های پردازش زبان طبیعی، به درک زبان طبیعی مربوط می‌شود؛ یعنی ایجاد توانایی در رایانه برای استخراج مفهوم ورودی زبان انسانی یا طبیعی.

4. روباتیک

روباتیک، شاخه‌ای از فناوری است که به طراحی، ساخت، عملیات و کاربرد روبات‌ها و سیستم‌های رایانه‌ای برای کنترل، فیدبک حسگرها و پردازش اطلاعات می‌پردازد. این فناوری‌ها با دستگاه‌های خودکاری سروکار دارند که می‌توانند جانشین انسان در محیط‌ها یا روندهای تولیدی خطرناک‌ شوند و یا ظاهر، رفتار و درک انسانی را شبیه‌سازی کنند.

5. سیستم‌های خبره

در هوش مصنوعی، یک سیستم خبره (Expert System)، یک سیستم رایانه‌ای است که توانایی تصمیم‌سازی یک انسان خبره را شبیه‌سازی می‌کند. سیستم‌های خبره برای حلّ مشکلات پیچیده از طریق استنتاج در دانش خبرگی، همانند یک انسان خبره است؛ نه پیروی از دستورعمل‌های برنامه‌نویس؛ آن‌طور‌که در برنامه‌های معمولی است. سیستم‌های خبره، از اوّلین اَشکال واقعاً موفق نرم‌افزارهای هوش مصنوعی بودند.

سیستم خبره یک ساختار خاص، متفاوت از برنامه‌های رایانه‌ای متداول است و به دو بخش تقسیم می‌شود: بخش ثابت و مستقل از سیستم خبره (موتور استنتاج) و بخش متغیر (پایگاه دانش). در اجرای سیستم خبره، موتور همانند یک انسان، بر اساس پایگاه دانش استدلال می‌کند.

6. شبکه عصبی

شبکه عصبی (Neural Networks)، مصنوعی گروهی از گره‌ها (نودها)ی به‌هم‌پیوسته، همانند شبکه عصبی گسترده در مغز است. در اینجا هرکدام از نودهای دایره‌شکل، نشان‌دهنده یک عصب مصنوعی است و فلش‌ها، نشانگر اتصال از خروجی یک عصب به ورودی عصب دیگر هستند.

در علوم رایانه و رشته‌های مربوطه، شبکه‌های عصبی مصنوعی، مدل‌هایی الهام‌گرفته‌شده از سیستم عصبی مرکزی حیوانات، به‌ویژه مغز هستند که توانایی یادگیری دستگاه و تشخیص الگو را دارند. این شبکه‌ها معمولاً سیستمی از عصب‌های به‌هم‌پیوسته‌اند که می‌توانند مقادیر ورودی را با تزریق اطلاعات در شبکه محاسبه کنند؛ به طور مثال، در شبکه عصبی تشخیص دست‌خط، مجموعه‌ای از عصب‌های ورودی با پیکسل‌های تصویر ورودی فعال می‌شوند که نماینده یک حرف یا عدد است. فعال شدن این عصب‌ها، بر اساس تابعی که توسط طراح شبکه تعیین شده، به دیگر عصب‌ها منتقل، ارزیابی یا تغییر داده می‌شود تا نهایتاً عصب خروجی فعال شود و تعیین کند چه کاراکتری خوانده شده است.

همانند دیگر روش‌های یادگیری ماشین، شبکه‌های عصبی هم در انواع فعالیت‌هایی استفاده می‌شوند که انجام آنها با برنامه‌نویسی قراردادی معمولی دشوار است؛ از جمله بینایی ماشین و تشخیص صحبت.

7. الگوریتم ژنتیک

در شاخه هوش مصنوعی از رشته علوم رایانه، الگوریتم ژنتیک (Genetic Algorithm)، یک جست‌وجوی مکاشفه‌ای است که روند انتخاب طبیعی را شبیه‌سازی می‌کند. این کاشف که گاهی متامکاشفه نیز نامیده می‌شود، به صورت معمول برای ایجاد راه‌حل‌های مفید در مسائل بهینه‌سازی و جست‌وجو استفاده می‌شود. الگوریتم‌های ژنتیکی، به طبقه‌ای بزرگ‌تر از الگوریتم‌های تکاملی (Evolutionary Algorithm) تعلق دارند که با استفاده از تکنیک‌های الهام‌گرفته از تکامل طبیعی، مانند: ارث‌بری، جهش، انتخاب و عبور، راه‌حل‌هایی را برای مسائل بهینه‌سازی تولید می‌کنند.

به‌کارگیری هوش مصنوعی در محصولات نور

از آنجایی که بخش قابل توجهی از فعالیت‌های مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی به متون علوم اسلامی و انسانی مربوط می‌شود، قابلیت‌هایی از هوش مصنوعی که در این زمینه می‌باشد، مورد استفاده قرار داده است.

پردازش هوشمند متون، به طور معمول در دو مرحله انجام می‌پذیرد:

ابتدا در مرحله پایه‌ای «پردازش زبان طبیعی»، سامانه‌هایی عهده‌دار تحلیل زبانی متن هستند؛ مانند مواردی همچون: تشخیص واژه‌ها، عبارت‌ها و جمله‌ها از یکدیگر؛ تجزیه صرفی واژه‌ها؛ ترکیب نحوی واژه‌ها و عبارت‌ها؛ یافتن مرجع ضمایر؛ ابهام‌زدایی واژگانی و ساختاری؛ حرکت‌گذاری و اعراب‌گذاری واژه‌ها؛ اصلاح املایی واژه‌ها؛ تشخیص روابط منطقی بین کلمه‌ها، جمله‌ها و بندهای متن؛ و بسیاری موارد دیگر.

در مرحله بعدی، سامانه‌های «پردازش زبان طبیعی کاربردی»، عهده‌دار درک کاربردی متون هستند؛ همچون: ترجمه به زبان‌های دیگر، ایجاد اصطلاح‌نامه‌های تخصصی، خلاصه‌سازی متون، استخراج درختواره‌های مفهومی از متون، استخراج روابط معنا‌دار بین مفاهیم متون، استخراج جریان‌های فکری و تاریخی در متون، یافتن شباهت‌ها و تفاوت‌ها بین متون، رده‌بندی و دسته‌بندی موضوعی متون، تشخیص نویسنده یا مترجم متون، و بسیاری موارد دیگر. حاصل این موارد، پژوهشگران را یاری می‌کند تا سریع‌تر و کارآمدتر به نتایج پژوهشی مورد نظر خود دست یابند.

هدف از پردازش هوشمند متون، ایجاد نرم‌افزارهایی است تا فرایند استخراج اطلاعات از متون را همانند فرایند درک انسان انجام و ذهن وی را یاری دهند. با وجود توانایی‌های درکی بسیار بالا در انسان، ذهن او در فرایند درک اطلاعات با حجم بسیار بالا که امروزه بسیار اتفاق می‌افتد، دارای محدودیت‌های جدی است:

اوّل اینکه به جهت محدودیت ظرفیتی «حافظه کوتاه‌مدت» انسان در پردازش اطلاعات دریافتی، ذهن وی توانایی کنار هم گذاشتن و درک درست این اطلاعات را ندارد. در مواردی هم که درک حجم بالای اطلاعات بین افراد تقسیم می‌شود، به جهت فردی و متفاوت بودن درک ایشان، نمی‌توان به درکی منسجم رسید.

دوم اینکه به جهت محدودیت‌های سلول‌های عصبی، سرعت ذهن انسان در انتقال و پردازش حجم بالای اطلاعات پایین است و این در حالی است که امروزه سرعت تولید اطلاعات بشری، بسیار بالاست. مطلب دیگر اینکه، به‌خصوص در مورد متون اسلامی، تربیت و دستیابی به افراد خبره به تعداد کافی برای درک حجم بسیار بالای این متون خیلی گران، زمان‌بر و گاهی غیرممکن است. حال با استفاده از توانمندی‌های بسیار بالای رایانه در پردازش اطلاعات با حجم زیاد، نقاط ضعف ذهن انسان را می‌توان جبران کرد.

بر اساس فناوری هوش مصنوعی، سیستم خبره اطلاعاتی علم رجال تنظیم شد که به شناسایی و تعیین هویت افرادِ واقع‌شده در سلسله سند احادیث می‌پردازد و با جمع‌آوری اعتبار افراد موجود در سند، به استنتاج صحت و سقم و ضعیف و قوی بودن سند حکم می‌کند. درایة النور، اوّلین نرم‌افزاری است که در حوزه علم رجال که یکی از علوم مقدماتی فقه اسلامی است، تنظیم شده بود. آن روز، استفاده از هوش مصنوعی در تحقیقات علوم اسلامی به عنوان یک مطالعه و تحقیقات انجام‌شده مطرح گردید و نتیجه آن شد که می‌توان از آن کمک گرفت و کارها فقط به صورت پردازش اطلاعات دیتابیس نباشد؛ بلکه متدهای هوشمندی هم در کنار پردازش اطلاعات مورد توجه قرار گیرد.

معجم رجالی

مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی طی سه دهه فعالیت اطلاع‌رسانی خود در خصوص تولید نرم‌افزارهای کاربردی در زمینه علوم اسلامی، نرم‌افزارهای گوناگونی در عرصه آثار معتبر و پُرکاربرد برای طلاب و پژوهشگران علوم اسلامی به شکل رقومی عرضه کرده است. این آثار، با انجام پژوهش‌هایی که محققان مرکز بر محتوای آن سامان داده‌اند و آن را غنی نموده، با شیوه‌های گوناگون نظام‌مند کرده‌اند، در نرم‌افزارها گنجانده می‌شوند.

تبیین شیوه معجم رجالی

در علم رجال، متون تدوین‌شده‏ای به عنوان میراث مکتوب که جوابگوی نیاز محققان آن فن باشد، بسیار کم‌رنگ است؛ زیرا آنچه به عنوان میراث مکتوب رجالی وجود دارد، کتاب‌هایی است که بیشتر به توثیق، تضعیف و یا بیان طبقه راویان پرداخته و بسیاری از مسائلی که یک محقق در فرآیند پژوهش رجالی به آن برخورد می‌کند، بی‌پاسخ مانده و یا در راستای آن، تحقیق و یا تألیفی صورت نگرفته است.

تعیین وضعیت و اعتبار راویان، تحریف و تصحیف در عناوین، تحریف در اسناد، ترجمه نشدن بسیاری از راویان، تنوع اسناد، عدم تبیین دقیق مبانی توثیق و تضعیف راویانی که حتی اسمی از آنها در کتب رجالی نیامده، از مباحثی به شمار می‌رفت که لازم بود تحقیق و تدوین شود. ازاین‌رو، محققان مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، شیوه پژوهشی خاص برای حل معضلات پیش‌گفته تدوین کردند که «معجم رجالی» نام داشت.

پژوهش‌هایی که برای سامان بخشیدن به اطلاعات این حوزه از علوم اسلامی به شیوه معجم رجالی انجام گرفت، به این قرار است:

ـ توضیح الأسناد:

اسنادی مانند کتاب شریف وسائل الشیعه، به عنوان مرجع اوّل در بحث‏های تخصصی حدیث‏شناسی و فقه، همچنین کتب: اصول کافی، تهذیب، استبصار و من لا یحضره الفقیه به عنوان منابع وسائل الشیعه، طی بازسازی و تکمیل اسناد و ارجاع ضمایر و رفع پیچیدگی‌های فنی دیگر، و نیز تحقیق در روش‏شناسی کتب مختلف حدیثی و مؤلفان آنها و تدوین فرمتی خاص برای استخراج اطلاعات ـ به گونه‌ای که قابل ارزیابی رایانه‌ای باشد ـ آماده شد و قالب آن در مراحل متعدد و توسط کارشناسان منتخب و مبتنی بر اطلاعات پایه رجالی و به شکل مستند ـ نه به گونه سلیقه‌ای ـ تکمیل شد. مراحل تهیه و تدوین مجموعه مستندات، با عنوان «توضیح الأسناد» ثبت گردید که تقریباً همه محققان با تتبع در آن، در بازسازی اسناد هم‌نظر می‌گردند.

ـ عنوان معیار:

هم‌زمان با بازسازی اسناد، کارشناسی کتب رجالی جهت استخراج اطلاعات راویان از کتاب‌های: فهرست ‏نجاشی، فهرست شیخ طوسی، رجال کشی، رجال برقی و رجال غضائری به عنوان مصادر اوّلیه، و از کتب رجال ابن داود و خلاصه علامه حلی به عنوان مصادر ثانویه و برخی کتب دیگر انجام گرفت و سپس، بین این اطلاعات و اطلاعات اسناد ارتباط برقرار گردید، عناوین مبهم گویا گشت و عناوین مشترک تمییز داده شد. همچنین، مصادیق تعیین گردیده و ارتباط عناوین پراکنده (توحید مختلفات) صورت پذیرفت. ثمرۀ مراحل حجیم و عظیم نظام مترادفات برای رسیدن به نام واقعی و کامل راویان با نام «عنوان معیار» ثبت شده است. در عنوان معیار، ضمن تعریف کامل راوی، عدم اشتراک با دیگر روات نیز لحاظ گردیده است. ازاین‌رو، برای تمییز عناوین مشترک، مستنداتی به عنوان «مقالات رجالی» نیز تهیه و تدوین گشته که بسیار غنی، ارزشمند و بی‏نظیر است.

ـ ارزش‌گذاری روایات:

لازمۀ رسیدن به ارزیابی رایانه‌ای اسناد، استخراج و تکمیل اطلاعات به صورت ماشینی، تعیین میزان اعتبار اسناد و ارزش‏گذاری روایات با توجه به اسناد، شرح‌حال راویان با عناوینی مانند: صحیح، موثق، حسن و ضعیف و تعیین وضعیت سند از جهت مرسل، مرفوع و موقوف و... است که این کار، بر اساس دیدگاه رجالی بخش رجال مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی انجام گرفت. البته چنانچه کاربر و محقق نظرش با نرم‏افزارِ تهیه‌شده یکسان نباشد، می‏تواند در هر مرحله نظر خود را به عنوان «‏ارزیابی شخصی» در برنامه اعمال نماید.

ـ تحقیقات رجالی دیگر:

تعیین طبقه راویان، استاد و شاگردان هر راوی و تعداد واسطه‏هایی که تا امام معصوم (ع) وجود دارد، سنجش فراوانی روایات نقل شده از ایشان، چکیده اطلاعات کتب رجالی درباره راوی تحت عنوان «شناسنامه راوی»، متن تصحیح شده کتاب فهرست شیخ طوسی، دسترسی به تمام مجلدات معجم رجال الحدیث و دیگر کتاب‌ها به صورت کتابخانه و... از دیگر پژوهشهای صورت گرفته برای سهولت بازیابی اطلاعات در برنامه‌هایی درباره این علم است.

معیارهای پژوهش و سامان‌دهی اطلاعات به شیوه معجم رجالی

برای سامان دادن به محتوای نرم‌افزارها به شیوه معجم رجالی، الگوهای ذیل رعایت شده است:

  1. تحقیق در روش‏شناسی کتب مختلف حدیثی و مؤلفان آنها و تدوین فرمتی خاص برای استخراج اطلاعات به گونه‏ای که قابل ارزیابی رایانه‌ای باشد؛
  2. ثبت مراحل و تهیه و تدوین مجموعۀ مستندات با عنوان «توضیح الأسناد»؛
  3. استخراج اطلاعات راویان از اسناد و مصادر اوّلیه و ثانویه و برقراری ارتباط اطلاعات و اسناد؛
  4. گویا کردن عناوین مبهم؛
  5. معیّن کردن عناوین مشترک؛
  6. تعیین مصادیق و یکی نمودن عناوین پراکنده، به جهت اینکه نام واقعی و کامل راویان یا عنوان معیار، و نیز عدم اشتراک با دیگر روات مشخص شود؛
  7. مشخص کردن میزان اعتبار اسناد و ارزش‌گذاری روایات از حیث: صحیح، موثق، حسن و ضعیف بودن، با توجه به اسناد، شرح‌حال راویان و وضعیت سند از جهت: مرسل، مرفوع، و موقوف و...، تا بتوان اسناد و اطلاعات را از طریق رایانه ارزیابی کرد؛
  8. فراهم شدن امکان ارزیابی شخصی برای کاربر تا زمانی که کاربر و پژوهشگر نظری غیر از آنچه در نرم‏افزار ارائه شده، بود، بتواند در هر مرحله، نظر خود را اعمال کند؛
  9. تعیین طبقه راویان اسناد و شاگردان هر راوی و تعداد واسطه‌هایی که تا امام معصوم(ع) وجود دارد؛
  10. آوردن چکیده اطلاعات کتب رجالی درباره راوی تحت عنوان شناسنامه راوی؛
  11. نمایش متن تصحیح‌شده کتب رجالی به صورت کتابخانه با امکان انواع جست‌وجو در آن.

پس از تبیین روش فعالیت پژوهشی در مباحث رجالی در راستای تولید نرم‌افزار درایة النور، به بررسی سیستم خبره اطلاعاتی آن می‌پردازیم.

ایجاد سیستم خبره علم رجال

برای ایجاد سیستم خبره علم رجال، بعد از گفت‌وگو، مصاحبه، نظرخواهی با تنظیم پرسش‌نامه‌های مخصوص و مشورت‌های فراوان با کارشناسان این علم، و مشخص شدن اهداف، روش‌ها، موانع و مشکلات تحقیق رجالی، مهم‌ترین قدم، آشنایی با منابع دانش در علم رجال است تا با استخراج قوانین از بطن منابع موجود و انجام پژوهش‌های اوّلیه، ایجاد فرمت‌های تخصصی بر منابع و به دست آوردن واحدهای متختلف اطلاعاتی، زمینه ساختن زیرسیستم‌ها و در نهایت، سیستم خبره فراهم آید.

منابع دانش در علم رجال را می‌توانم به دو دسته کلی تقسیم نمود:

الف. کتاب‌های رجالی که منابع عمومی دانش رجالی می‌باشند؛
ب. اسناد روایات که به عنوان منبع جدید و ویژه در علم رجال محسوب می‌شوند.

گروه‌های اطلاعاتی کلی کتب رجالی که تهیه فهرست‌های متعدد برای آنها ضروری بود، عبارت‌اند از:

1. اسناد: در بین کتب رجالی، چند کتاب دارای اسناد فراوانی هستند که تهیه معجم اسناد در آنها ضروری بود؛ مانند: رجال کشی، فهرست شیخ، رجال نجاشی و... ؛

2. موضوعات: بسیاری از مطالب کتب رجالی، بیشتر از الفاظ، با معنا ارتباط داشت و با یک لفظ خاص، قابل بازیابی نبود. به همین جهت، باید آنها را موضوع‌بندی کرده، بعد از ثبت در فیش‌ها و ورود به رایانه، با دسته‌بندی خاص با هم هماهنگ می‌شد. برخی از موضوعات، از این قبیل‌اند: جرج و تعدیل، مذهب، تاریخ، طبقات، تصحیح، جرح، مصطلحات، قواعد کلی و نسبت بین راویان و... ؛

3. الفاظ: در کتاب‌های رجالی لازم بود دسترسی به الفاظ ممکن باشد که با تایپ کتاب‌ها و اِعمال علامت‌ها و فرمت‌های مختلف، دسترسی به الفاظ آنها مسیر گردید؛

4. عناوین: کتاب‌های رجالی، حاوی عناوین مختلف از نام: راویان حدیت، کتب، ائمه(علیهم السلام)، اماکن و مانند اینها می‌باشد که با جست‌وجوی لفظی قابل دسترسی نبود. با دادن فرمت‌های خاص و فیش‌برداری، قابلیت بازیابی آنها و ایجاد فهرست‌های گوناگون فراهم گردید.

سند به عنوان منبع علم رجال

اسناد، در رجال از دو جنبه مورد بررسی واقع می‌شوند: از یک جنبه، به عنوان منبع علم رجال در دادن اطلاعات رجالی و حلّ برخی مشکلات حدیثی بررسی می‌گردند و جنبه دوم اینکه خود، محور تحقیقات و موضوع علم رجال به شمار می‌آیند و تشخیص صحت و سقم و دیگر حالات آن، مورد بحث واقع می‌شود.

مراحل کار خبره رجالی در بررسی اسناد

محقق رجالی در بررسی اسناد، با مراحل مختلفی روبه‌رو می‌گردد:

مرحله اوّل: فهم مفاد سند

اسناد، دارای حالات ویژه‌ای هستند که بدون شناخت آنها، فهم سند میسر نیست؛ مانند: ارجاع ضمایر، تعلیق و تحویل در سند.

مرحله دوم: شناخت تحریفات و اختلالات

تحریفات واقع در سند، می‌تواند به چند طریق شناسایی شود: تصحیف، تحریف به زیاده، تحریف به حذف، اختلالات دیگر سندی مانند جابه‌جایی دو اسم.

مرحله سوم: بررسی وثاقت و مذهب راویان

علما در مقام ارزشیابی سند روایت، ویژگی‌هایی را در راوی شرط دانسته‌اند و همگی بر وثاقت راوی متفق‌اند. منظور از وثاقت، راستگویی و ضبط راوی می‌باشد و مراد از ضبط راوی، این است که سهو و اشتباه راوی در مقام نقل، بیش از حدّ متعارف نباشد. انسانی که صادق نیست یا سهو و اشتباهِ او از حدّ معمول بیشتر است، مورد اعتماد و وثوق در نقل روایت نمی‌باشد. برخی، امامی بودن راوی را نیز شرط وثاقت می‌دانند.

در بررسی وثاقت و عدم وثاقت راوی، منبع اصلی، کتاب‌های رجالی می‌باشند. در اینجا برای دور ماندن از اشتباه، باید به کتاب‌های اصلی رجالی مراجعه کرد. مرتب نبودن نام راویان، وجود توثیقات و تضعیفات در ضمن تراجم دیگران و مشکلاتی از این نوع، استفاده از این کتاب‌ها را با دشواری روبه‌رو ساخته است. بدین جهت، تهیه فهارس فنی و کارآمد، قدم اوّل استفاده صحیح از این منابع بود.

علاوه بر کتاب‌های رجالی، مبانی خاصی در توثیقات که اصطلاحاً توثیقات عام نامیده می‌شوند، بر نقش اسناد تأکید می‌ورزد. برای کشف مذهب راوی نیز استفاده از اسناد مؤثر است.

در بررسی وثاقت راویان، به عناوین مشترکی برمی‌خوریم که مردد بین دو یا چند راوی است و از اینجا مرحله چهارم تحقیق آغاز می‌شود.

مرحله چهارم: رفع ابهام از عناوین راویان

عناوین مبهم راویان، بر دو قسم است:

1. عناوین مشترک بین افراد مختلف (تمییز مشترکات): تشخیص اینها، مو