اشاره

در عصر حاضر که داده‌ها و اطّلاعات با سرعتی بی‌سابقه تولید و مبادله می‌شوند، مرز بین دسترسی آسان و نقض حقوق پدیدآورندگان، بسیار باریک و حسّاس شده است. کتابخانه‌ها و پایگاه‌های علمی دیجیتال، به‌عنوان گنجینه‌های دانش، نقشی راهبردی در این عرصه ایفا می‌کنند و در این میان، مسئله «مالکیت معنوی» به یکی از دغدغه‌های اساسی و غیرقابل‌انکار بدل شده است. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، با در اختیار داشتن مجموعه‌ای عظیم از متون کهن و معاصر، خود را در خطّ مقدّم این مسئولیت خطّیر می‌بیند؛ امّا این مرکز چگونه از حقوق مؤلّفان و ناشران صیانت می‌کند؟ و چه سازوکاری برای جلب اعتماد جامعه علمی دارد؟

مصاحبه پیش رو، فرصتی است برای کندوکاو در لایه‌های پنهان این فرایند حیاتی. به همین مناسبت، با جناب آقای سید مصطفی موسوی، مدیر گروه مالکیت معنوی و خدمات فرهنگی، به گفت‌وگو نشسته‌ایم تا از نزدیک، مسائل، چالش‌ها و راهکارهای مرتبط با مالکیت معنوی منابعی را که در وبگاه نورلایب و سایر محصولات مرکز به کار گرفته می‌شوند، بررسی کنیم.

اشاره

هوش مصنوعی در سال‌های اخیر، شیوه تولید، سازمان‌دهی و بهره‌برداری از دانش را دگرگون کرده و کتابخانه‌های دیجیتال نیز از این تحوّل بی‌نصیب نمانده‌اند. «کتابخانه دیجیتال نور» (نورلایب) به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های تخصّصی علوم اسلامی و علوم انسانی، طیّ سال‌های گذشته با بهره‌گیری از فنّاوری‌های هوش مصنوعی، گام‌های مهمی در هوشمندسازی خدمات پژوهشی برداشته است. در همین راستا، گفت‌وگویی را با جناب مهندس احمد ربیعی‌زاده، معاون فنّی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی ترتیب دادیم که امید است مورداستفاده خوانندگان و علاقه‌مندان این مباحث قرار گیرد.

در این گفت‌وگو، ضمن مرور روند شکل‌گیری و توسعه نورلایب، به مهمّ‌ترین کاربردهای هوش مصنوعی در پردازش و غنی‌سازی متون، بازیابی هوشمند اطّلاعات، تحلیل استنادات، پیونددهی منابع، تولید محتوای علمی و طراحی سامانه‌های گفت‌وگوی هوشمند پرداخته می‌شود. همچنین، چشم‌انداز توسعه دستیارهای پژوهشی مبتنی بر هوش مصنوعی، شخصی‌سازی محیط پژوهش، بهره‌گیری از عامل‌های هوشمند (AI Agents) و امکان تعامل طبیعی پژوهشگر با منابع علمی، از دیگر محورهای این مصاحبه است.

در پایان نیز با تأکید بر ضرورت رعایت اخلاق پژوهش، اعتبارسنجی علمی و ارتقای سواد هوش مصنوعی، فرصت‌ها و چالش‌های به‌کارگیری این فنّاوری در پژوهش‌های علوم اسلامی و علوم انسانی مورد بررسی قرار می‌گیرد. این گفت‌وگو تصویری روشن از مسیر تحوّل کتابخانه‌های دیجیتال و آینده پژوهش در عصر هوش مصنوعی ارائه می‌دهد.

چکیده

این نوشتار به تبیین ضرورت گردآوری، سامان‌دهی و عرضه یکپارچه آثار شخصیت‌های علمی، به‌ویژه اندیشمندان مسلمان و شیعه، و معرّفی رویکرد جدید مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در این زمینه می‌پردازد. بر اساس رویکرد «منظومه فکری»، شناخت صحیح اندیشه یک متفکّر، تنها از طریق مطالعه جامع آثار او، اعمّ از: کتاب‌ها، مقالات، نامه‌ها، یادداشت‌ها، سخنرانی‌ها و سایر اسناد مرتبط امکان‌پذیر است. در همین راستا، تولید مجموعه آثار شخصیت‌ها به‌عنوان یکی از زیرساخت‌های مهم پژوهش‌های علمی مطرح می‌شود. این ضرورت، در مورد میراث علمی شیعه اهمّیّت بیشتری دارد؛ زیرا عرضه نظام‌مند آثار دانشمندان شیعه می‌تواند سهم واقعی آنان را در شکل‌گیری و توسعه علوم اسلامی آشکار سازد و به معرّفی بهتر این میراث در مجامع علمی کمک کند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی طیّ سال‌های گذشته با تولید بیش از ۲۰۰ نرم‌افزار شخصیت‌محور، تجربه ارزشمندی در این حوزه فراهم کرده است. بااین‌حال، تحوّلات فنّاوری و گسترش فضای وب، زمینه گذار از نرم‌افزارهای رومیزی به صفحات وبی شخصیت‌محور را پدید آورده است. این صفحات با بهره‌گیری از امکاناتی همچون: ارائه انواع قالب‌های اطّلاعاتی، دسترسی به نسخه‌های خطّی، عرضه چاپ‌های متعدّد، به‌روزرسانی مستمرّ، استفاده از هوش مصنوعی و بهره‌مندی از زیرساخت نورلایب، افق تازه‌ای را در حفظ، معرّفی و پژوهش درباره میراث علمی جهان اسلام پیش روی پژوهشگران قرار می‌دهند.

چکیده

کتابخانه‌های دیجیتال در عصر حاضر، نقشی فراتر از انبار اطّلاعات پیدا کردهاند و به‌مثابه نهادهای راهبردی در هدایت پژوهش‌های علمی عمل می‌کنند. یکی از چالش‌های اساسی این کتابخانه‌ها، تدوین سیاست‌های شفاف و عملیاتی برای انتخاب منابع است؛ سیاستهایی که از یک‌سو، پاسخگوی نیازهای متنوّع کاربران باشد و ازسوی‌دیگر، با مأموریت سازمانی و ارزشهای نهادی هماهنگ گردد. این مقاله با مطالعه موردی «آییننامه شناسایی منابع» مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) که یکی از پیش‌گامان عرضه متون دینی و علوم انسانی در قالب نرم‌افزار و پایگاه‌های دیجیتال است، به تبیین چارچوب سیاستگذاری انتخاب کتاب می‌پردازد. یافته‌ها نشان میدهد که این آییننامه، بر هفت محور اصلی استوار است: دامنه و نوع منابع، موضوعات تحت پوشش، شرایط زمانی تألیف، معیارهای محتوایی، ملاحظات مربوط به پدیدآورندگان، ویژگی‌های نشر و نسخه‌شناسی، الزامات حقوقی و اخلاقی و درنهایت، سیاست زبانی. در این الگو، تأکید بنیادین بر جامعیت و مرجعیت در متون علوم اسلامی و نیز پوشش هدفمند علوم انسانی با اولویت ارتباط با ایران و اسلام است.

چکیده

مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی که پیشگام رقمی‌سازی، سازمان‌دهی و عرضه محتواهای رقمی است، هم‌هنگام با پیشرفت فنّاوری‌ها و با توجّه به نیاز مخاطبان هدف، امکانات و قابلیت‌های نوین را در اختیار ایشان قرار داده است. این قابلیت‌ها امروزه با چشم‌انداز یک زیست‌بوم و به‌گونه‌ای طراحی شده و در ضمن محصولات یا به شکل مستقلّ در اختیار مخاطبان قرار گرفته است که آنها را در همه فرایند پژوهش، از انتخاب موضوع تا نگارش برون‌داد پژوهش، پشتیبانی کند. کتابخانه دیجیتال نور به منزله بزرگ‌ترین کتابخانه‌های رقمی در حوزه علوم انسانی و اسلامی، جایگاهی ویژه در این زیست‌بوم دارد. در این مقاله، پس از توصیف زیست‌بوم پژوهش رقمی مرکز، به جایگاه و نقش کتابخانه دیجیتال نور در این زیست‌بوم پرداخته شده است.

اشاره

پایگاه کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب)، بخشی مهم از زیست‌بوم پژوهشی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی است. این پایگاه با هدف افزایش کیفیت، سرعت و عمق پژوهش، ضمن دیجیتال‌سازی و عرضه هزاران جلد کتاب در حوزه علوم اسلامی و انسانی، مجموعه‌ای از خدمات پیشرفته مبتنی بر فنّاوری‌های نوین اطّلاعاتی و هوش مصنوعی را ارائه می‌دهد. در این مقاله، به معرّفی قابلیت‌های مهم نورلایب پرداخته می‌شود. هدف از این نوشتار، ارائه تصویری جامع، دقیق و به‌روز از قابلیت‌های نورلایب به‌منظور بهره‌مندی هرچه بیشتر جامعه علمی و پژوهشی کشور از این منبع ارزشمند است.

اشاره

کتابخانه‌های دیجیتال در سال‌های اخیر، به یکی از مهمّ‌ترین زیرساخت‌های پژوهشی تبدیل شده‌اند و نقش قابل‌توجّهی در تسهیل دسترسی پژوهشگران به منابع علمی ایفا می‌کنند. در این گفت‌وگو، به بررسی ظرفیت‌ها و مزایای کتابخانه‌های دیجیتال، چالش‌های پیش روی سامانه «نورلایب»، ضرورت توسعه خدمات فراداده‌ای، بهبود امکانات جست‌وجو و نقش هوش مصنوعی در آینده این سامانه پرداخته‌ایم. حجّت‌الاسلام والمسلمین سرخه‌ای با تأکید بر حفظ روش‌های سنّتی جست‌وجو در کنار بهره‌گیری از فنّاوری‌های نوین، پیشنهادهایی برای ارتقاء کیفیت خدمات و افزایش رضایت کاربران ارائه می‌کند.

مهندس احسان سرخه‌ای، عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (گروه قرآن‌پژوهی) و مدیر پایگاه اطّلاع‌رسانی کتابخانه‌های ایران، با پیشینه‌ای غنی در حوزه فنّاوری اطّلاعات و پژوهش‌های اسلامی، از کاربران قدیمی محصولات مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) هستند و سیر تحوّلات این مرکز را از نزدیک نظاره کرده‌اند. در همین راستا، گفت‌وگویی را با ایشان ارائه می‌کنیم که امید است مورداستفاده خوانندگان قرار گیرد.

اشاره

امروزه، یکی از ابزارهای مهم و کارساز تحقیقاتی، وبگاه‌هاست که در موضوعات مختلف سامان‌دهی و عرضه شده‌اند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نیز با توجّه به اهمّیّت راه‌اندازی پایگاه‌های اینترنتی مفید و راهگشا، اقدام به تأسیس این دست وبگاه‌ها نموده و مسیر تحقیق در عرصه علوم و معارف اسلامی را آسان نموده و حجم انبوهی از اطّلاعات ارزشمند را ذخیره‌سازی کرده است.

در این نوشتار، مروری داریم به معرّفی مهمّ‌ترین پایگاه‌های اینترنتی نور. گفتنی است که مجموعه محصولات وبی مرکز نور، در سامانه اطّلاع‌رسانی این مرکز تحت عنوان نورسافت (noorsoft.org) به تفصیل معرّفی شده است و ما در اینجا مروری اجمالی به محتوا و قابلیت‌های آنها خواهیم داشت.

اشاره

معمولاً در روز «کتاب، کتابخوانی و کتابدار»، اتفاقات خوب و راهگشایی در این حوزه رقم می‌خورد؛ از جمله این رخدادهای مفید، آیین رونمایی از نسخه جدید و آزمایشی پایگاه کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب) بود. در این مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین سید مصطفی طباطبایی، مدیر پایگاه نورلایب، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر عبدالحسین خسروپناه، معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی و استاد حوزه و دانشگاه، به ایراد سخن پرداختند. در ذیل، خلاصه‌ای از آنچه در این آیین رونمایی گذشت، در معرض استفاده خوانندگان و علاقه‌مندان عزیز قرار می‌گیرد.

اشاره

آنچه در این مقاله از نظر شما خوانندگان محترم می‌گذرد، گزیده‌ای از متن وبینار مهندس احمد ربیعی‌زاده، مدیر محترم اداره پردازش هوشمند مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی است که در 24 آذرماه 1399 مصادف با هفته پژوهش ارائه شده بود. از آنجا که این وبینار، مشتمل بر نکات مفید در خصوص کاربرد هوش مصنوعی در پژوهش‌های علوم اسلامی است، مناسب دیده شد در فصلنامه ره آورد نور انعکاس یابد. طی این وبینار، با مقوله هوش مصنوعی و کاربردهای آن در پژوهش‌های علوم اسلامی و نمونه‌هایی از این دستاوردها در تولیدات وبی و نرم‌افزارهای ویندوزی مرکز نور آشنا می‌شوید.