اشاره

نخستین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال با میزبانی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و نیز مشارکت دانشگاه‌ها، نهادها، مراکز و مؤسّسات علمی و تحقیقاتی در شهر مقدّس قم برگزار شد. در همین راستا، گفت‌وگویی را با رئیس پژوهشکده علوم اسلامی و انسانی دیجیتال نور و دبیر اجرایی این همایش ملّی آماده نموده‌ایم که از نظر شما خوانندگان محترم می‌گذرد.

در این گفت‌وگو به بیان موضوعات مهمی همچون: ضرورت تأسیس پژوهشکده نور، هدف از برگزاری همایش، سطح مشارکت مراکز و مؤسّسات علمی و پژوهشی کشور، و نیز محورها و موضوعات اصلی همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، پرداخته شده است که امید است مورد استفاده علاقه‌مندان قرار گیرد.

اشاره

اولین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، به همّت پژوهشکده علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، وابسته به مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، در تاریخ ۱۷ مهرماه ۱۴۰۴ش، در شهر مقدّس قم، در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) برگزار گردید.

هدف از برگزاری این رویداد علمی و همایش ملّی، بررسی تحوّلات نوین در حوزه‌های پژوهشی علوم انسانی و مطالعات اسلامی در عصر دیجیتال و ایجاد بستری برای تبادل اندیشه‌ها و دستاوردهای دانشی در حوزه علوم انسانی و اسلامی دیجیتال و نیز بررسی مبانی نظری، روش‌ها، ابزارها و چالش‌های پیش روی محقّقان در استفاده از فنّاوری‌های دیجیتال در مطالعات علوم انسانی و اسلامی بود.

اشاره

اولین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، روز پنج‌شنبه هفدهم دی‌ماه ۱۴۰۴ شمسی، به همّت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور و مشارکت و همراهی بیش از پنجاه دانشگاه، مؤسّسه، نهاد و مرکز علمی و پژوهشی کشور، و با حضور اساتید، فضلا و پژوهشگران رشته‌های مختلف در سالن اجتماعات دانشگاه معارف قم برگزار شد.

در این نوشتار، گزارشی تفصیلی از مطالب عرضه‌شده در این همایش ملّی به خوانندگان عزیز و علاقه‌مندان مباحث علوم اسلامی و انسانی دیجیتال تقدیم می‌شود.

اشاره

بخش دوم برنامه‌های اولین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، برگزاری سه کارگروه تخصّصی بود که به بحث و بررسی پیرامون موضوعات تخصّصی مورد نظر در موضوع همایش پرداختند. این سه کارگروه، عبارت‌اند از:

• - کارگروه تخصّصی مبانی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال؛
• - کارگروه تخصّصی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال و رشته‌های علمی؛
• - کارگروه تخصّصی هوش مصنوعی و علوم اسلامی و انسانی دیجیتال.

در این نوشتار، گزارشی از مباحث مطرح‌شده در این کارگروه‌ها از نظر شما می‌گذرد.

اشاره

نمایشگاه عرضه و معرّفی محصولات فنّاورانه در حوزه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، در حاشیه «اولین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال» در روزهای ۱۵ تا ۱۷ مهرماه در شهر قم و به میزبانی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی برگزار شد. آنچه در ادامه از نظر می‌گذرد، گزارش مراسم افتتاحیه این نمایشگاه است. در افتتاحیه این رویداد، حجّت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدحسین بهرامی، رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، حجّت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید سعیدرضا عاملی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و حجّت‌الاسلام والمسلمین نجف لک‌زایی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، به ارائه سخنرانی پرداختند. در پایان مراسم نیز نمایشگاه تخصّصی این همایش افتتاح شد و حاضران از غرفه‌های مختلف آن بازدید کردند.

اشاره

به دنبال نمایشگاه دستاوردهای فناورانه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال که بخش جنبی همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال بود، آیین قدردانی و سپاس از شرکت‌کنندگان این نمایشگاه برگزار شد. این مراسم، با حضور رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی حجّت‌الاسلام و المسلمین دکتر محمدحسین بهرامی، معاون پژوهش مرکز نور حجّت‌الاسلام و المسلمین دکتر علی‌اکبر راشدی‌نیا و نیز معاون بازرگانی و خدمات فرهنگی نور آقای محمد قربانی برگزار گردید. مسئولان و دست‌اندرکاران همایش، به ایراد سخن پرداختند و از حاضران در جلسه تشکّر و قدردانی نمودند. همچنین، غرفه‌داران محترم نیز نکات مفیدی را درباره نمایشگاه و نیز برداشتن گام‌های بعدی مطرح کردند و در انتهاء، از همه شرکت‌کننده در نمایشگاه سپاسگزاری شد و لوح یادبودی به تمامی این عزیزان اهداء گردید.

در نوشتار حاضر، خلاصه‌ای از این مراسم را تقدیم نگاه شما خوانندگان عزیز می‌نماییم.

اشاره

در بخش جنبی اولین همایش علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، نشست تخصّصی با ارائه جناب مهندس علی دانش، مدیر اداره پردازش هوشمند نور، به‌منظور معرّفی دستاوردهای آزمایشگاه هوش مصنوعی نور برگزار شد. در پایان این جلسه، به سؤالات حاضران پاسخ داده شد.

آنچه در این نوشتار می‌آید، گزارشی است اجمالی از این نشست علمی که امید است برای خوانندگان عزیز مفید باشد. این گزارش در چهار بخش کلی: «معرّفی مرکز نور»، «پیشینه محصولات فنّاورانه نور»، «تازه‌ترین دستاوردها» و «چشم‌اندازها و فعّالیت‌های آتی نور در حوزه هوش مصنوعی» تهیه و تنظیم شده است.

اشاره

نشست علمی «پاک‌نویس؛ دستیار هوشمند نگارش فارسی»، صبح روز چهارشنبه ۱۶ مهرماه ۱۴۰۴ در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، در قم برگزار شد. این نشست که در حاشیه «نمایشگاه دستاوردهای فنّاورانه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال» برگزار گردید، یکی از چهار نشست علمی تخصّصی این رویداد بود؛ نمایشگاهی که با هدف ارائه آخرین پیشرفت‌ها و دستاوردهای فنّاورانه در حوزه علوم اسلامی و انسانی و فنّاوری‌های دیجیتال نوین و نیز ایجاد بستری برای گفت‌وگوی علمی و تخصّصی میان پژوهشگران و فعّالان این عرصه، برگزار شد.

در این نشست، مهندس سید محمد مجد به معرّفی، تبیین و بررسی ابعادِ مختلف سامانه «پاک‌نویس» پرداخت؛ سامانه‌ای که با هدف ارتقاء کیفیت نگارش متون فارسی و بر پایه استانداردهای مصوب زبان و ویرایش طراحی و توسعه یافته است. در جریان این ارائه، پیشینه شکل‌گیری پاک‌نویس و مسیر تکامل آن، تشریح شد و قابلیت‌های اصلی این دستیار هوشمند در حوزه: خطایابی املایی، نویسه‌ای، نشانه‌گذاری، ویرایشی، اعداد و واژگان مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، مورد بررسی قرار گرفت.

همچنین، نسخه‌های مختلف پاک‌نویس، از جمله افزونه Word، ویرایشگر برخط، صفحه‌کلید اندرویدی و افزونه مرورگر، همراه با تحوّلات نسخه جدید و امکانات افزوده‌شده به آن، به‌تفصیل معرّفی شد. در بخش پایانی نشست نیز حاضران به طرح پرسش‌ها و دیدگاه‌های تخصّصی خود درباره میزان اعتمادپذیری سامانه، شیوه مواجهه با اختلاف‌های ویرایشی، پردازش متون عربی و غیرفارسی و افق‌های توسعه پاک‌نویس پرداختند.

آنچه در ادامه می‌آید، اقتباسی تحلیلی و مشروح از سخنان ارائه‌کننده این نشست علمی است که بر اساس مطالب مطرح‌شده در ارائه ایشان، برای بهره‌برداری پژوهشگران، ویراستاران و علاقه‌مندان حوزه فنّاوری‌های زبان فارسی ارائه می‌شود.

اشاره

نشست علمی «تشکیل هوشمند پرونده‌های حدیثی و شبکه احادیث با کاربست هوش مصنوعی»، روز چهارشنبه ۱۶ مهرماه ۱۴۰۴ با ارائه حجّت‌الاسلام والمسلمین علیرضا شهبازی برگزار شد. این نشست که در حاشیه «نمایشگاه دستاوردهای فنّاورانه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال» برگزار گردید، یکی از چهار نشست علمی تخصّصی این رویداد بود؛ نمایشگاهی که با هدف ارائه آخرین پیشرفت‌ها و دستاوردهای فنّاورانه در حوزه علوم اسلامی و انسانی و فنّاوری‌های دیجیتال نوین و نیز ایجاد بستری برای گفت‌وگوی علمی و تخصّصی میان پژوهشگران و فعّالان این عرصه، برگزار شد.

در این جلسه، سخنران به معرّفی «پیکره حدیثی رضوان» پرداخت؛ پیکره‌ای جامع که بالغ بر یک میلیون و دویست هزار حدیث از فریقین را در برمی‌گیرد و با استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی، به‌صورت هوشمند پردازش، تحلیل و کارآمد شده است. در این پیکره، متون حدیثی همراه با تفکیک سند و متن، تطبیق منابع، تحلیل‌های رجالی و قابلیت‌های استنتاجی ارائه می‌شود و زمینه شکل‌گیری پرونده‌های هوشمند حدیثی و شبکه‌های ارتباطی میان احادیث و راویان را فراهم می‌سازد. «سامانه حدیثی ثقات» و رابطه آن با «رضوان»، از دیگر مطالب ارائه شده در این نشست علمی بود.

این دو پروژه و سایر طرح‌های مشابه، حاصل تلاش پژوهشگران مؤسّسه ناصر جامع مجتهد (نجم) است؛ مؤسّسه‌ای که از شهریور ۱۳۹۷ به‌صورت غیررسمی با هدف به‌کارگیری مرزهای فنّاوری «هوش مصنوعی توضیح‌پذیر» در فرآیند اجتهاد آغاز به کار کرده است و امروز نقشی پیشرو در توسعه ابزارهای هوشمند علوم اسلامی ایفا می‌کند.

آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی تحلیلی و بازپرداخته از سخنان ارائه‌شده در این نشست است.

اشاره

نشست علمی «تولید نرم‌افزارهای هوشمند بی‌نیاز از برنامه‌نویسی (Low-Code)، با تمرکز بر نمونه موردی: ربات هوشمند قرآن»، به بررسی تحوّلی نوین در نسبت میان فنّاوری‌های هوشمند و تولید محتوای دینی پرداخت. در این نشست، مهندس سید صابر طباطبایی یزدی با تبیین معماری‌های باز و مشارکتی، نشان داد که چگونه ابزارهای ساده، امّا درست‌طراحی‌شده می‌توانند از سطح یک نرم‌افزار شخصی فراتر رفته و به یک اکوسیستم زنده و پویا برای تولید، بازنشر و بومی‌سازی محتوا تبدیل شوند.

محور اصلی بحث، انتقال نقش کاربران از «مصرف‌کننده محتوا» به «سازنده ابزار» است؛ رویکردی که با تکیه بر ربات‌سازها، معماری‌های بدون پایگاه داده، سامانه‌های خودکار تولید متن، ترجمه و توزیع چندزبانه محتوا، امکان مشارکت گسترده طلّاب، پژوهشگران و فعّالان فرهنگی را بدون نیاز به دانش تخصّصی برنامه‌نویسی فراهم می‌کند. همچنین، ظرفیت هوش مصنوعی در احیای متون دینی، پاسخ‌گویی به سؤالات روز جوانان جهان و افزایش ضریب دیده‌شدن محتوای اصیل اسلامی در فضای وب، مورد تحلیل قرار گرفت. این نشست، افقی تازه از هم‌افزایی میان علوم انسانی اسلامی و فنّاوری‌های نوین را ترسیم کرد که می‌تواند الگوی عملی برای تولید هوشمند، کم‌هزینه و مقیاس‌پذیر محتوای دینی در زیست‌بوم دیجیتال باشد.

این نشست علمی، در تاریخ ۱۶ مهر ۱۴۰۴ در حاشیه نمایشگاه دستاوردهای فنّاورانه علوم انسانی و اسلامی دیجیتال در قم در محلّ مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی برگزار شده است.