اشاره

انقلاب دیجیتال در حوزه علوم انسانی و اسلامی، ضمن فراهم‌آوردن دسترسی بی‌سابقه به منابع، چالش «انبوه دادگان» را برای پژوهشگران ایجاد کرده است. فنّاوری‌های هوش مصنوعی، به‌ویژه در شاخه پردازش زبان‌های طبیعی (NLP) و مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs)، راهگشای این چالش بوده و افق‌های نوینی را در تعامل مفهومی با متون کهن گشوده‌اند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، به‌عنوان یکی از نهادهای پیش‌گام در دیجیتال‌سازی منابع اسلامی، در ادامه پروژه «دستیار جامع علوم اسلامی نور»، جدیدترین دستاورد خود با عنوان سامانه هوشمند «گفت‌وگو با کتاب» را در بستر کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب) رونمایی کرده است.

این مقاله، به معرّفی این سامانه و تحلیل ابعاد فنّی، کارکردی و پژوهشی آن اختصاص دارد. سامانه مذکور نسبت به نسخه‌های پیشین، شامل «گفت‌وگو با احادیث» و «گفت‌وگو با تفاسیر»، از نظر: گستره داده‌های تحت پوشش، عمق پردازش مبتنی بر یادگیری عمیق و نیز دقّت در مستندسازی پاسخ‌ها، جهشی چشمگیر محسوب می‌شود. در این نوشتار، ضمن تبیین ضرورت به‌کارگیری هوش مصنوعی در مطالعات اسلامی، معماری سامانه، ویژگی‌های کلیدی و چشم‌اندازهای پیش روی توسعه آن بررسی خواهد شد.

اشاره

پژوهش حاضر، با هدف طراحی و تبیین معماری یک سامانه هوشمند مشاوره مبتنی بر فرهنگ و آموزه‌های اسلامی انجام شده است. با گسترش روزافزون هوش مصنوعی در حوزه سلامت روان، مدل‌های زبانی موجود به دلیل ماهیت احتمالاتی و فقدان درک عمیق از بافت فرهنگی و پروتکل‌های بالینی، با چالش‌هایی نظیر خطای تشخیصی و عدم تعهد اخلاقی مواجه هستند. در این راستا، سامانه پیشنهادی با گذار از رویکردهای صرفاً آماری، به معماری مبتنی بر هستی‌شناسی تلاش کرده است تا منطق درمانگری و استدلال بالینی را مدل‌سازی نماید. این سامانه، شامل سه زیرسیستم: پاسخگوی هوشمند، مشاوریار و مُراجع‌یار است که فرایند مشاوره را از مرحله غربالگری و پاسخگویی اوّلیه تا نظارت تخصّصی و پیگیری درمان پوشش می‌دهد. در این طرح، با تلفیق استانداردهای جهانی تشخیص با مبانی انسان‌شناختی اسلام و استفاده از ساختار سلسله‌مراتبی مسائل در ابعاد تحوّلی و اختلالی و سبک زندگی، بستری برای ارائه خدمات شخصی‌سازی‌شده فراهم گردیده است. نتایج نشان می‌دهد که استفاده از گراف‌های دانش و هستی‌شناسی‌ها، به افزایش تفسیرپذیری سامانه و کاهش خطا و همسویی مداخلات با ارزش‌های بومی و دینی منجر می‌شود. این سامانه، الگویی نوین از تعامل انسان و فنّاوری را ارائه می‌دهد که در آن، هوش مصنوعی، نه جایگزین مشاور، بلکه به‌عنوان ابزاری برای ارتقاء کیفیت و عدالت در دسترسی به خدمات سلامت روان عمل می‌کند.

اشاره

در عصر فنّاوری‌های دیجیتال، مواجهه با حجم انبوه و روزافزون پرسش‌ها و شبهات دینی، رویکردهای سنّتی پاسخگویی به چالش کشیده شده‌اند و دسترسی سریع و معتبر به پاسخ‌های دینی، به نیازی اساسی تبدیل شده است. مرکز ملّی پاسخگویی به سؤالات دینی، وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، با اتکا به بیش از دو دهه تجربه و گنجینه‌ای منحصربه‌فرد از دادههای پرسمانی، پروژه بلندمدّت «هوشمندسازی پاسخگویی» را از سال ۱۳۹۸ کلید زد. تحقّق کامل این پروژه، علاوه بر اینکه برای پرسشگران دسترسی ۲۴ساعته به پاسخ‌های معتبر فراهم می‌کند، به کاهش حجم مراجعات در سامانه‌های پاسخگویی نیز کمک خواهد کرد.

آنچه در این نوشتار می‌آید، نگاهی است به قابلیت‌های علمی و فنّی چت‌باتِ «دین‌دان»، دستیار پاسخگویی هوشمند به سؤالات دینی که امید است مورد استفاده خوانندگان عزیز قرار گیرد.

اشاره

آبان‌ماه سال ۱۴۰۴ش، شاهد رونمایی یکی دیگر از محصولات نوآورانه در حوزه علوم اسلامی بودیم. چت‌بات «گفت‌وگو با تفاسیر» به‌عنوان یک دستیار هوشمند در «پایگاه جامع قرآن» راه‌اندازی شد و در اختیار پژوهشگران قرآن و تفسیر قرار گرفت. در این مقاله، با بررسی این محصول که نتیجه همکاری گروهی از متخصّصان علوم دینی، مهندسان هوش مصنوعی و طراحان تجربه کاربری است، به کارکردها، چالش‌های فنّی و علمی و راهکارهای بهبود تعامل کاربران با این ابزار پرداخته می‌شود. این نوشتار با هدف ترویج آگاهی از: ویژگی‌ها، امکانات و محدودیت‌های این سامانه نگاشته شده است.

اشاره

همایش «گفت‌وگوگرهای هوشمند اسلامی و آینده پژوهش‌های دینی»، به همّت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی «نور» در تاریخ ۲ دی‌ماه ۱۴۰۴ش در قم برگزار شد. این نشست، با هدف تبیین ظرفیت‌ها، کارکردها و چالش‌های فنّاوری‌های گفت‌وگومحور هوش مصنوعی در عرصه علوم اسلامی شکل گرفت و به بررسی تحوّلات نوین در روش و معرفت‌شناسی پژوهش دینی پرداخت. در آغاز مراسم، حجّت‌الاسلام دکتر بهرامی، مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، با اشاره به تجربه سه دهه فعّالیت دیجیتال این مرکز، بر ضرورت ورود هوشمندانه حوزه به گام دوم تحوّل پژوهش تأکید کرد. سپس، حجّت‌الاسلام والمسلمین عباسی، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه، ضمن تبیین فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی، بر لزوم سیاست‌گذاری، شفافیت و صیانت از مرجعیت علمی تأکید نمود. در بخش دوم همایش نیز طیّ پنج برنامه تخصّصی، کارشناسان به معرّفی و بررسی چت‌بات‌های اسلامی و دستاوردهای جدید این حوزه پرداختند. آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی از این رویداد علمی است.

اشاره

«سامانه هوشمند گفت‌وگو با تفاسیر قرآن»، به عنوان نخستین چت‌بات تفسیری جهان اسلام، طیّ مراسمی در حضور آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی از مراجع معظم تقلید، روز چهارشنبه ۲۱ آبان‌ماه ۱۴۰۴، رونمایی شد. این سامانه که به همّت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های پیشرفته هوش مصنوعی طراحی شده، از طریق نشانی Chattotafsir.inoor.ir در دسترس بوده و امکان جست‌وجو، پرسش و گفت‌وگوی علمی با منابع معتبر تفسیری را برای پژوهشگران، طلّاب و علاقه‌مندان معارف قرآنی، فراهم می‌کند.

آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی در این مراسم، با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از فنّاوری‌های نو برای ترویج معارف قرآنی، تولید این سامانه را گامی ارزشمند در جهت پاسخ‌گویی دقیق و علمی به نیازهای تفسیری جامعه دانست. وی ضمن قدردانی از پژوهشگران و متخصّصان مرکز نور، استفاده صحیح و هدایت‌شده از ابزارهای هوش مصنوعی را امری ضروری برشمرد و خواستار توسعه و تکمیل مستمرّ این سامانه در راستای خدمت به فهم بهتر قرآن کریم شد.

شایان ذکر است که در این جلسه، جمعی از اساتید برجسته حوزه علوم قرآن و تفسیر، از جمله حجج‌اسلام آقایان: دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی، دکتر حمید ملکی، دکتر مهدی رستم‌نژاد، دکتر محمد فاکر میبدی و دکتر سید رضا مؤدب نیز حضور داشتند. در ادامه، گزارش مشروح این مراسم ارائه شده است.