چکیده

کتابخانه‌های دیجیتال در عصر حاضر، نقشی فراتر از انبار اطّلاعات پیدا کردهاند و به‌مثابه نهادهای راهبردی در هدایت پژوهش‌های علمی عمل می‌کنند. یکی از چالش‌های اساسی این کتابخانه‌ها، تدوین سیاست‌های شفاف و عملیاتی برای انتخاب منابع است؛ سیاستهایی که از یک‌سو، پاسخگوی نیازهای متنوّع کاربران باشد و ازسوی‌دیگر، با مأموریت سازمانی و ارزشهای نهادی هماهنگ گردد. این مقاله با مطالعه موردی «آییننامه شناسایی منابع» مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) که یکی از پیش‌گامان عرضه متون دینی و علوم انسانی در قالب نرم‌افزار و پایگاه‌های دیجیتال است، به تبیین چارچوب سیاستگذاری انتخاب کتاب می‌پردازد. یافته‌ها نشان میدهد که این آییننامه، بر هفت محور اصلی استوار است: دامنه و نوع منابع، موضوعات تحت پوشش، شرایط زمانی تألیف، معیارهای محتوایی، ملاحظات مربوط به پدیدآورندگان، ویژگی‌های نشر و نسخه‌شناسی، الزامات حقوقی و اخلاقی و درنهایت، سیاست زبانی. در این الگو، تأکید بنیادین بر جامعیت و مرجعیت در متون علوم اسلامی و نیز پوشش هدفمند علوم انسانی با اولویت ارتباط با ایران و اسلام است.

چکیده

مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی که پیشگام رقمی‌سازی، سازمان‌دهی و عرضه محتواهای رقمی است، هم‌هنگام با پیشرفت فنّاوری‌ها و با توجّه به نیاز مخاطبان هدف، امکانات و قابلیت‌های نوین را در اختیار ایشان قرار داده است. این قابلیت‌ها امروزه با چشم‌انداز یک زیست‌بوم و به‌گونه‌ای طراحی شده و در ضمن محصولات یا به شکل مستقلّ در اختیار مخاطبان قرار گرفته است که آنها را در همه فرایند پژوهش، از انتخاب موضوع تا نگارش برون‌داد پژوهش، پشتیبانی کند. کتابخانه دیجیتال نور به منزله بزرگ‌ترین کتابخانه‌های رقمی در حوزه علوم انسانی و اسلامی، جایگاهی ویژه در این زیست‌بوم دارد. در این مقاله، پس از توصیف زیست‌بوم پژوهش رقمی مرکز، به جایگاه و نقش کتابخانه دیجیتال نور در این زیست‌بوم پرداخته شده است.

اشاره

پایگاه کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب)، بخشی مهم از زیست‌بوم پژوهشی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی است. این پایگاه با هدف افزایش کیفیت، سرعت و عمق پژوهش، ضمن دیجیتال‌سازی و عرضه هزاران جلد کتاب در حوزه علوم اسلامی و انسانی، مجموعه‌ای از خدمات پیشرفته مبتنی بر فنّاوری‌های نوین اطّلاعاتی و هوش مصنوعی را ارائه می‌دهد. در این مقاله، به معرّفی قابلیت‌های مهم نورلایب پرداخته می‌شود. هدف از این نوشتار، ارائه تصویری جامع، دقیق و به‌روز از قابلیت‌های نورلایب به‌منظور بهره‌مندی هرچه بیشتر جامعه علمی و پژوهشی کشور از این منبع ارزشمند است.

اشاره

کتابخانه‌های دیجیتال در سال‌های اخیر، به یکی از مهمّ‌ترین زیرساخت‌های پژوهشی تبدیل شده‌اند و نقش قابل‌توجّهی در تسهیل دسترسی پژوهشگران به منابع علمی ایفا می‌کنند. در این گفت‌وگو، به بررسی ظرفیت‌ها و مزایای کتابخانه‌های دیجیتال، چالش‌های پیش روی سامانه «نورلایب»، ضرورت توسعه خدمات فراداده‌ای، بهبود امکانات جست‌وجو و نقش هوش مصنوعی در آینده این سامانه پرداخته‌ایم. حجّت‌الاسلام والمسلمین سرخه‌ای با تأکید بر حفظ روش‌های سنّتی جست‌وجو در کنار بهره‌گیری از فنّاوری‌های نوین، پیشنهادهایی برای ارتقاء کیفیت خدمات و افزایش رضایت کاربران ارائه می‌کند.

مهندس احسان سرخه‌ای، عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (گروه قرآن‌پژوهی) و مدیر پایگاه اطّلاع‌رسانی کتابخانه‌های ایران، با پیشینه‌ای غنی در حوزه فنّاوری اطّلاعات و پژوهش‌های اسلامی، از کاربران قدیمی محصولات مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) هستند و سیر تحوّلات این مرکز را از نزدیک نظاره کرده‌اند. در همین راستا، گفت‌وگویی را با ایشان ارائه می‌کنیم که امید است مورداستفاده خوانندگان قرار گیرد.

اشاره

امروزه، یکی از ابزارهای مهم و کارساز تحقیقاتی، وبگاه‌هاست که در موضوعات مختلف سامان‌دهی و عرضه شده‌اند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نیز با توجّه به اهمّیّت راه‌اندازی پایگاه‌های اینترنتی مفید و راهگشا، اقدام به تأسیس این دست وبگاه‌ها نموده و مسیر تحقیق در عرصه علوم و معارف اسلامی را آسان نموده و حجم انبوهی از اطّلاعات ارزشمند را ذخیره‌سازی کرده است.

در این نوشتار، مروری داریم به معرّفی مهمّ‌ترین پایگاه‌های اینترنتی نور. گفتنی است که مجموعه محصولات وبی مرکز نور، در سامانه اطّلاع‌رسانی این مرکز تحت عنوان نورسافت (noorsoft.org) به تفصیل معرّفی شده است و ما در اینجا مروری اجمالی به محتوا و قابلیت‌های آنها خواهیم داشت.

اشاره

معمولاً در روز «کتاب، کتابخوانی و کتابدار»، اتفاقات خوب و راهگشایی در این حوزه رقم می‌خورد؛ از جمله این رخدادهای مفید، آیین رونمایی از نسخه جدید و آزمایشی پایگاه کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب) بود. در این مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین سید مصطفی طباطبایی، مدیر پایگاه نورلایب، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر عبدالحسین خسروپناه، معاون علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی و استاد حوزه و دانشگاه، به ایراد سخن پرداختند. در ذیل، خلاصه‌ای از آنچه در این آیین رونمایی گذشت، در معرض استفاده خوانندگان و علاقه‌مندان عزیز قرار می‌گیرد.

مقدمه

مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، ارائه‌کننده نرم‌افزارهای علوم اسلامی است که در موضوعات متنوّعی به تولید و عرضه محصولات ویندوزی و وبی اقدام کرده است. یکی از این موضوعات، مباحث مربوط به علوم عقلی، مشتمل بر دانش: فلسفه، کلام و عرفان است که نیازهای علمی و پژوهشی بسیاری از محقّقان و علاقه‌مندان این حوزه را پاسخگوست. این نرم‌افزارها که در وهله نخست در قالب نسخه‌های دسکتاپ یا آفلاین تولید شده، به همّت محقّقان و متخصّصان نور، به‌ویژه پژوهشگران و دست‌اندکاران معاونت پژوهشی و معاونت تولید مرکز سامان یافته‌اند.

گفتنی است که معاونت پژوهشی مرکز نور، از گروه‌های مختلفی تشکیل شده که از آن جمله، گروه علمی عقلی است که در موضوعات: فلسفی، کلامی و عرفانی به انجام تحقیقات لازم و بسترساز برای تولید نرم‌افزارهای مرتبط با این علوم فعّالیّت می‌کند.

مجموعه تولیدات نرم‌افزاری مباحث علوم عقلی در مرکز نور، در سه قالب کلّی: کتابخانه‌ای، معجم موضوعی و درختواره‌ای سامان یافته است. معمولاً در نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای، بیشتر سعی در گردآوری و ارائه منابع و فراهم نمودن امکانات تحقیقاتی و کاربردی برای جست‌وجوی لفظی در متن است؛ ولی در نرم‌افزار‌های معجم موضوعی و درختواره‌ای، سعی و هدف کلیدی تولیدکنندگان برنامه، بسترسازی برای جست‌وجوی مفهومی و تحلیل موضوعیِ محتوای متون مرجع و اصلی است.

آنچه در ادامه خواهید خواند، محتوا و قابلیت‌های محصولاتِ تولیدشده یا در دست تولید است که از ابتداء کار مرکز تاکنون در زمینه علوم عقلی عرضه شده‌اند یا خواهند شد. امید است که این نوشتار، مورد توجّه خوانندگان عزیز قرار گیرد.

چکیده

در این نوشتار، فعّالیت های گروه علوم عقلی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، اعم از چگونگی تحلیل محتوا در معاجم موضوعی فلسفی و درختواره‌های کلام اسلامی و نیز کتابخانه‌های حکمت اسلامی، کلام اسلامی و عرفان، همراه با معرّفی نرم‌افزارهای تولیدشده و نرم افزارهای در حال تولید، معرّفی می‌گردد.

» لطفاً خودتان را برای خوانندگان معرفی بفرمایید.

◊ بسم الله الرحمن الرحیم. بنده سید مصطفی طباطبایی هستم و نزدیک بیست سال است که در حوزه علمیه مشغول به تحصیلم. نُه سال است که در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی کار می کنم و تقریباً از اوایل ورودم به مرکز، در بخش تحقیق و توسعه در فضای دیجیتال و بعداً برای کتابخانه های دیجیتال کار کردم و الآن هم مدیر گروه کتابخانه های دیجیتال مرکز نور هستم.

» پایگاه کتابخانه دیجیتال نور، چه پیشینه ای را پشت سر گذاشته است؟

اشاره

در دی ماه سال 1384 جلسات تحلیل و طراحی پایگاه کتابخانه دیجیتال در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی شروع شد و پس از گذشت دو سال، مراحل طراحی و پیاده سازی اولیه فنی آن انجام گردید. در سال 1387 پس از راه اندازی آزمایشی پایگاه، ورود اولیه اطلاعات با فایل سازی دیتاهای موجود در مرکز و اسکن تصاویر کتاب ها، روی پایگاه بارگذاری شد و در آذرماه 1388 هم زمان با عید سعید غدیر طی مراسمی توسط ریاست محترم مرکز جناب آقای دکتر حمید شهریاری و با سخنرانی حجت الاسلام مهدی خاموشی ریاست محترم سازمان تبلیغات اسلامی، در سالن اجتماعات مرکز رونمایی شد.

اکنون پس از گذشت یک دهه و با آغاز طراحی نسخه جدید پایگاه، بر آن شدیم قابلیت ها و امکانات این پایگاه را که در مسیر رشد و تحول خود فراز و نشیب های بسیاری داشته است، مروری نماییم.